Эрүүл мэндийн салбар дахь авилгатай тэмцэх арга зам

Өнөөгийн Монголын нийгэмд аливаа ажил хэргийг гүйцэлдүүлэхэд танил талын сүлжээ болон болон албан бус хүрээ ихээхэн хүчтэй нөлөөлдөг нь нэгэнт нууц биш болсон. Бараг л бүх судалгааны байгууллагын хийсэн ажлын тайланд авилга газар авсан гэгдэх салбаруудын нэр дурдагдана. Энэ удаагийн бидний явуулсан асуулгын дүн ч мөн адил. Тухайлбал, Таны бодлоор аль салбарт авилга илүү гардаг вэ гэсэн асуултад хариулт өгсөн 1000 шахам хүний саналыг үзвэл 81хувь нь гааль, 70,3 хувь нь шүүх, 66,4 хувь нь цагдаа, 60,5 хувь нь төр захиргаа, 60,2 хувь нь татвар, 57,2 хувь нь эрүүл мэнд, 52,8 хувь нь боловсрол гэжээ.

Дээрх асуулгын дүнгээр эрүүл мэндийн салбар авилгаар толгой цохиж харагдахгүй байгаа ч энэ салбар нь гажуудал завхралд тодорхой хэмжээгээр өртдөг салбарын тоонд ордог. Судалгаагаар, улсын хэвшилд ажиллагсдын бага цалин болоод үйлчилгээний чанар, хүртээмж жигд бус, тааруу байхад нөлөөлж буй макро нөлөөлөл /төсвийн хомсдол, бүс нутаг болон дэд бүтцийн тэнцвэртэй бус хөгжил г.м./ үүнээс үүдсэн чирэгдэл, хүнд суртлын үр дагавар зэрэг нь эрүүл мэндийн салбар дахь авилгын орчныг тэжээгч гол хүчин зүйлс болж, ёс зүй, шударга ёсыг алдагдуулахад хүргэж байгаа нь харагдлаа. Тодорхой бус байдал, тэнцвэртэй бус мэдээлэл болон үлэмж тооны хүмүүс холбогдож байдаг зэрэг нь уг салбарыг гажуудал авилгад өртөх тогтолцооны шинжтэй бололцоог олгож байдаг ажээ. Үүнд:

Тодорхой бус байдал: Хэн өвчлөх, хэзээ өвчлөх, хүмүүс ямар өвчин авах болон эмчилгээ хэр зэрэг үр дүнтэй байх зэрэг нь тодорхой бус байдаг нь эрүүл мэндийн үйлчилгээний зах зээлийг бусад салбарынхаас эрс ялгаатай болгодог.

Тэнцвэртэй бус мэдээлэл: Тодорхой бус байдлын төвшин эрүүл мэндийн секторт хүн бүрт адил байдаггүй нь тэнцвэртэй бус мэдээлэл гэсэн системийн шинжийг гаргаж ирж байна. Оролцогчдын хувьд мэдээлэл тэгш хуваалцагддаггүй нь энэ салбарыг завхралд өртөмтгий болгодог. Эрүүл мэндийн үйлчилгээг үзүүлэгсэд оношилгоо ба эмчилгээний техник онцлогуудын талаар өвчтөнөөс илүү мэдээлэлтэй байхад эмийн компаниуд өөрсдийн бүтээгдхүүнүүдийнхээ талаар тэдгээрийнх нь жорыг бичиж өгдөг эмч нараас илүү ихийг мэдэж байдаг. Хувь хүмүүс өөрсдийн эрүүл мэндийн талаар эмнэлгийн үйлчилгээ үзүүлэгсэд болон даатгагчдын мэдэхгүй зөндөө зүйлсийг мэдэж байдаг бол үйлчилгээ үзүүлэгсэд ба даатгагчид хүмүүст учирч болох янз бүрийн төрлийн эрүүл мэндийн эрсдэлийн талаар өөрсдөөс нь илүү сайн мэдээлэлтэй байх жишээтэй

Үлэмж тооны оролцогч: Үлэмж тооны хүмүүс холбогддог. Дор хаяж таван төрлийн оролцогч байна. 1. Засаг төрийн зохицуулагчид (ЭМЯ, парламентчид, тусгай хороод) 2. Төлөгчид (нийгмийн хамгааллын байгууллагууд, төр засгийн алба, хувийн даатгал) 3. Үйлчилгээ үзүүлэгчид (эмнэлэг, эмч нар, эм зүйч) 4. Хэрэглэгч (өвчтөн) 5. Хангамжийнхан (эмнэлгийн тоноглол ба эмийн компаниуд)

Эл бүхий байдлыг дагаад ард нийтийн дунд ч үндэслэлтэй эсэх нь тодорхойгүй “гар хүндрүүлэхгүй бол ажил бүтэхгүй” гэсэн мөрдлөг гэмээр итгэл үнэмшил газар авсныг, тэр нь эргээд нийгмээ албан бус өгөө авааны гинжин хэлхээнд улам бүр гүнзгий оруулж буй тал байгааг анзаарахгүй өнгөрч болохгүй. Судалгааны явц болон дүнгээс үзэхэд эрүүл мэндийн салбарт авилгыг багасгаж, шударга ёсыг тогтоохын тулд нэн тэргүүнд шийдвэрлэх шаардлагатай дараахь асуудлууд байна.

Эмч эмнэлгийн ажилтнуудын цалинг нэмэх, урамшуулын системтэй холбох
Судалгаанд оролцогсдын 85,9 хувь нь эмч эмнэлгийн ажилтнуудын цалин орлого бага учраас авилгад өртдөг гэж үзсэн байна. Цалинг нэмбэл авилгатай холбоотой асуудал багасна гэж судалгаанд хамрагдсан эмч эмнэлгийн ажилтнуудын 51 хувь нь бүрэн санал нийлсэн бол 33,3 хувь нь зарим талаараа тийм гэжээ. Цалинг доод тал нь 250 – 300 мянган төгрөг болгох хэрэгтэй гэж тэд үзэж байна. Мөн экспертэд оролцсон олон эмч ажилтнууд урамшууллын асуудлыг тавьж байв.

Үйлчилгээг төлбөртэй болгож, зарим үйлчилгээний үнийг нэмэх
Ийм санал судалгаанд хамрагдсан экспертүүдийн дийлэнхээс шууд болоод дам байдлаар гарч байв. Түүнээс гадна одоогийн эмнэлгийн үйлчилгээнд мөрдөгдөж буй тарифын дагуу төлдөг төлбөр нь эргээд үйлчлүүлэгчдэд чанартай үйлчилгээ үзүүлэхэд хангалттай байж чаддаггүй гэж судалгаанд хамрагдсан эмч эмнэлгийн ажилтнуудын 52,9 хувь нь үзсэн байхад 19,2 хувь нь чаддаг гэсэн хариулт өгчээ. Мөн эмчилгээ үйлчилгээний үнэ тариф нэмэх нь эмнэлгийн зүгээс чанартай, чирэгдэлгүй үйлчилгээ үзүүлэх нэг нөхцөл ямар нэг хэмжээгээр мөн гэж 73,2 хувь үзжээ. Энэ бол бага тоо биш юм. Гэхдээ төлбөрийг нэгдсэн төсөвт бус эмнэлгийн санд оруулан эмч, ажилтан болон байгууллагад тодорхой хувиар хуваарилдаг байх хэрэгтэй гэсэн саналыг олон эмч тавьж байна. Эрүүл мэндийн сайдын гаргасан тушаалаар төлбөртэй үйлчилгээнээс орсон орлогоос эмч сувилагчдад 40 хүртэл хувийн урамшуулал олгохоор заасныг бага байна гэж үзсэн байна.
Өөр нэг анхаарал татсан зүйл бол эрүүл мэндийн салбарт ажиллагсдын орлого, нийгмийн асуудалтай холбоотой гарсан зарим тушаал болон журманд тус салбарт ажилладаг эмнэлгийн бус ажилтнууд хамрагддаггүй явдал байв.

Хүнд суртлыг арилгаж, хүртээмж чанарыг сайжруулах
Үйлчилгээний чирэгдэл, хүнд суртал нь дан ганц эмнэлэг болоод эмч, ажилтнуудаас хамаарахгүй ч энэ нь хүмүүсийг албан бус төлбөр болон бусад арга саам эрэлхийлэхэд хүргэдэг. Үүнийг эрүүл мэндийн салбар дахь авилгын хамгийн гол шалтгаан хэмээн олон нийт /64,9хувь/ үзсэн байна. 46,2 хувь чирэгдэл ихтэй учраас гар цайлгадаг гэж хариулжээ. Бүс нутаг, дэд бүтцийн тэнцвэргүй хөгжил томоохон сөрөг хүчин зүйл болон гарч ирж байна. Иргэдийн дийлэнх хэсэг нь сайн үйлчилгээ авахын тулд юуны түрүүн Улаанбаатар болон томоохон хотууд руу цувж, ачааллыг хэд дахин нэмэгдүүлдэг нь үйлчилгээний хүртээмжийг хомсдуулж, чирэгдэл болоод албан бус харилцааны элдэв сүлжээг ердийнхөөс нь хэд дахин ихэсгэж байна.

Эмнэлгийн удирдлагыг сонгодог болох
Албан тушаалын томилгоо улстөрийн засаглалын хөдөлгөөнтэй шууд холбоотой байх нь нэгд, төрийн алба ашиг сонирхлын золиос болох, хоёрт, төрийн албан хаагчийн хувьд тухайн албан тушаалдаа ажиллах хугацаа тодорхой бус болж, энэ нь эргээд авилгын орчныг тэтгэдэг хүчин зүйлийн нэг болдог байна.

Мэдээлэл авах боломжийг өргөсгөх
Оролцогчдын хувьд мэдээлэл тэгш хуваалцагддаггүй нь энэ салбарыг завхралд өртөмтгий болгодог. Эмнэлгийн байгууллагуудын үйлчилгээний талаарх мэдээлэл хомс байдаг нь зарим тохиолдолд хий хардалт сэрдэлт, бухимдал, улмаар чирэгдэл үүсгэдэг байна. Мөн салбарын яам байгууллагуудын албан ба дотоод мэдээллийн сүлжээнд нээлттэй, шуурхай чанар ихээхэн дутагддаг нь судалгааны явцад харагдаж байв.

Авилгын эсрэг мэдээлэл, сургалтыг өргөжүүлэх
Эрүүл мэндийн салбар дахь авилгын эсрэг сургалт сурталчилгаа чухал гэж олон нийтийн 15,6 хувь нь, эмч эмнэлгийн ажилтнуудын 14,0 хувь нь хариулсан бөгөөд энэ нь дээрээсээ гуравт сонгогдсон байна. Мөн үнэн зөв мэдээлэл түгээх нь дээрхээс ч илүүтэй чухал гэж үзжээ. Боловсрол, ерөнхий боловсрол болон их дээд сургуулийн хөтөлбөрт авилгын эсрэг сэдэв оруулах нь чухал гэж үзэж байна. Авилгыг үл тэвчих, жигших сэтгэлзүйн орчин, дадал зуршлыг иргэдэд бүр багаас нь төлөвшүүлэх явдал бол нүдэнд үл үзэгдэх атлаа авилгатай тэмцэхэд ихээхэн чухал нийгэм - соёлын хөрс суурь юм.

Даатгалын системийг үр ашигтай, өгөөжтэй болгох
Эрүүл мэндийн үйлчилгээг төлбөртэй болгохыг дэмжигчдийн анхаарлаа хандуулж байсан нэг зүйл бол орлого багатай иргэдийг халамжийн юму даатгалын системээр дамжуулан хамгаалах хэрэгтэй гэсэн санаа юм. Түүнээс гадна даатгалын системээ боловсронгуй болгоод иргэдээ бүрэн хамруулж чадах юм бол бүх эмнэлгийг заавал бэлэн төлбөртэй болгох албагүй гэж мөн олон эмч ажилтан үзэж байв. Ер нь өрхийн эмнэлгийн системээр дамжуулан энэ асуудлыг зохистойгоор шийдсэн улс орнууд ч байдаг.

Хяналтын механизмыг сайжруулж, хариуцлага ёс зүйг дээшлүүлэх
Энэ нь төрийн болоод төрийн бус, мэргэжлийн болоод мэргэжлийн бус, хувь хүний өөрийнх нь болоод нийт нийгмийн гэсэн олон хэлбэртэй байж болох юм. Саяхан авилгын эсрэг тэмцэх газрыг байгуулсан ч түүний удирдлагыг ерөнхийлөгчийн зөвлөсний дагуу томилохоор заасан нь уг албаны бие даасан байдлыг хэр найдвартай хангах бол? Түүний оронд, жишээ нь иргэний нийгмийн байгуулагуудаас нэр дэвшүүлэн хэлэлцүүлж томилуулах нь илүү нээлттэй хувилбар байсан байж болохыг үгүйсгэх аргагүй. Авилгаас хүлээх хариуцлага байхгүй байгаа нь цалин бага байгаагаас илүү авилгыг дэврээж байна. Хариуцлагатай удирдлага бол хэдийгээр бид авилгыг зөвхөн хувь хүний зан суртахууны асуудал гэж үзэхгүй байлаа ч гэсэн авилгатай тэмцэх стратегийн гол хэсэг нь юм.

МУИС-ийн социологийн багш Д.Мөнхтөр

Суурь судалгаагаа ард түмэндээ хүргэх чинь бидний үүрэг

Судлаач Д.Ганхуягын сүүлийн нийтлэл "Интернет улс төр"-ийг уншлаа.

Маш их маргааш мэтгэлцээн өрнөхөөр гал цог ассан нийтлэл болсон гэж хувьдаа дүгнэж байна. Бараг хамгийн анхны уншигч болсон байж ч магадгүй юм.

Сэтгэгдэл бичсэний хариуд Д.Ганхуяг багш маань надад, надад гэлтгүй социологич бидэнд зөвлөгөө өгчээ.

Миний комментийн үгийн тоо нь 5-6 тэмдэгтэд багтаж байгаа хэдий ч агуулга нь "энэ бол орчин үеийн сүлжээний онол, социологийн томоохон судалгааны асуудал мөн гэж үзэх нь зүйтэй" хэмээсэн юм.

"Энэ чинь чамаас эхлээд миний шавь нараас болж байгаа юм. Та нар судалгаа хийгээд, их л сайндаа нэг өгүүлэл, тайлан бичээд “хаячихдаг”. “Эзэнгүй” мэдээлэл дээр чинь эд нар “тоглохгүй” яадаг юм. Суурь судалгаагаа ард түмэндээ хүргэх чинь бидний үүрэг. Иймээс судалгаагаа хялбаршуулсан “юм” бич гэж би Та нарт байнга үглэдэг. Битгий гомдоорой, би шавь, мэргэжилтнүүдээ хайрладаг учраас л ингэж байна…"

Мэргэн зөвлөгөөг тань хүлээн авсан гэдгээ дашрамд хэлье! Танд баярлалаа

Таны блогын байнгын уншигч социологич Н.Батзориг

Эх нийтлэлийг ЭНДЭЭС уншина уу?

Монгол улсын нийгмийн хамгааллын тогтолцоо

* Нийгмийн хамгааллын тогтолцооны бүтэц
• Нийгмийн даатгалын тухай
• Нийгмийн халамжийн тухай ойлголттой болох

Монгол улсын нийгмийн хамгааллын тогтолцоо нь нийгмийн даатгал,нийгмийн халамж гэсэн хоёр үндсэн хэсгээс бүрддэг.Нийгмийн даатгал нь иргэн /цаашид “даатгуулагч”гэх/ болон төр аж ахуйн нэгж,байгууллагаас зохих журмын дагуу шимтгэл төлж,нийгмийн даатгалын сан бүрдүүлэх,даатгуулагч өндөр наслах,хөдөлмөрийн чадвараа алдах,өвчлөх,ажилгүй болоход өөрт нь тэрчлэн даатгуулагч нас барахад түүний асрамжинд байсан хүмүүст хууль тогтоомжид заасан тэтгэвэр,тэтгэмж,төлбөр өгөх тухай арга хэмжээ юм.Иргэд дээр дурдсан тохиолдолд тэтгэвэр тэтгэмж авахын тулд хөдөлмөрийн чадвартай буюу ажил эрхэлж байхдаа нийгмийн даатгалд хуулиар тогтоосон шимтгэл төлж байдаг бөгөөд түүнээс үүссэн хуримтлалаар нийгмийн даатгалын сан бүрэлддэг.

Нийгмийн даатгал нь тэтгэврийн,тэтгэмжийн,эрүүл мэндийн,үйлдвэрлэлийн осол мэргэжлээс шалтгаалах өвчний,ажилгүйдлийн гэсэн таван төрөлтэй байна. Жишээ нь: Тэтгэврийн даатгалын сангаас өндөр насны, тахир дутуугийн, тэжээгчээ алдсны гэсэн 3 төрлийн тэтгэвэр олгоно.Харин тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 20-иос доошгүй жил төлсөн 60 нас хүрсэн эрэгтэй,55 нас хүрсэн эмэгтэй өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгон авч болно./Нийгмийн даатгалын хуулинд заасан нөхцлийн дагуу дээрхээс өөр тохиолдлуудад тэтгэвэр тогтоолгон авч болдог.Жишээ нь: 4 ба түүнээс дээш хүүхэд төрүүлж,өсгөсөн 20-иос доошгүй жил шимтгэл төлсөн 50 нас хүрсэн эмэгтэй тэтгэвэр тогтоолгож болдог./Өндөр насны тэтгэврийг тогтоохдоо даатгуулагчийн сарын дундаж хөдөлмөрийн хөлс,орлогын 45%-иар тогтооно. Ингэхдээ тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 20 жилээс илүү төлсөн жил тутамд өндөр насны тэтгэвэр тогтоолгосон сарын дундаж хөдөлмөрийн хөлс,орлогын 1.5%-иар бодож,нэмэгдэл олгоно.
Өндөр насны тэтгэвэр тогтоох аргачлалыг жишээн дээр тайлбарлая.

Даатгуулагч “Д” эроэгтэй, 60 настай,тэтгэврийн даатгалын шимтгэлийг 32 жил төлсөн,сарын дундаж хөдөлмөрийн хөлс,орлого нь 100000¥ бол түүний өндөр насны тэтгэвэр:
1.20 жил шимтгэл төлсөн хугацаанд ногдох тэтгэвэр: 45000¥ /100000¥х45%/
2.20 жилээс илүү ажилласан 12 жил /32-20/ -д ногдох тэтгэвэр:18000¥ /100000¥ х12 жил х1.5%/
3.Даатгуулагч ”Д”-д сард олгох өндөр насны тэтгэвэр:63000¥ /45000¥+18000¥=63000¥/ болно.

Иргэд заавал даатгуулах,сайн дураар даатгуулах гэсэн хоёр хэлбэрийн даатгалын аль нэгэнд хамрагдана.Өмчийн төрөл харгалзахгүйгээр аж ахуйн нэгж, байгууллага болон төрийн албанд ажиллаж байгаа хүмүүс заавал даатгалд хамрагдах бөгөөд хувиараа хөдөлмөр эрхлэгчид,ажилгүй хүмүүс,малчид нийгмийн даатгалын байгууллагатай гэрээ хийж,сайн дурын даатгалд хамрагдана.

Нийгмийн халамж нь бие даан амьдарч өөрөө өөртөө үйлчлэх чадваргүй,төрийн зүгээс зайлшгүй туслалцаа дэмжлэг үзүүлэх шаардлагатай бөгөөд дагаж мөрдөж буй даатгалын хуулиар тэтгэвэр тэтгэмж авах эрх үүсээгүй нийгмийн эмзэг бүлгийг төр ивээлдээ авч амьдрал ахуйд нь туслах шаардлагаас урган гардаг юм.Нийгмийн халамжийн арга хэмжээнд шаардагдах хөрөнгийн эх үүсвэрийг төр хариуцдаг.Нийгмийн халамж гэж хүн амын эмзэг хэсэгт хамрагдах ахмад настан,эх хүүхэд,тахир дутуу хүн,нэн ядуу амьдралтай иргэнд тэтгэвэр,тэтгэмж олгох,хөнгөлөлт үйлчилгээ үзүүлэх чиглэлээр тэдний амжиргааг дээшлүүлэх,түүнчлэн хүүхэд төрүүлсэн эх,бүтэн өнчин хүүхэд үрчлэн авсан эцэг эх болон ихэр хүүхдэд тэтгэмж олгох тухай агуулга бүхий нийгмийн хамгааллын арга хэмжээг хэлнэ.

Нийгмийн халамж нь
1.Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр,тэтгэмж
2.Нийгмийн халамжийн болон асрамжийн үйлчилгээ гэсэн хоёр үндсэн төрөлтэй,тус тусдаа бие даасан халамжийн сантай бөгөөд хуулиар нийгмийн халамж,асрамжийн үйлчилгээнд хамрагдах иргэдийн хүрээ,үйлчилгээний арга хэлбэрийг тодорхойлсон байдаг.
Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр,тэтгэмж нь дараах төрөлтэй байна.
-Нийгмийн халамжийн тэтгэвэр
-Жирэмсний болон амаржсаны тэтгэмж
-Хүүхэд асарсны тэтгэмж
-Ихэр хүүхдийн тэтгэмж
-Нярай хүүхдийн асаргааны тэтгэмж
-Бүтэн өнчин хүүхэд үрчлэн авч,өсгөсний тэтгэмж
-Олон хүүхэдтэй эхэд олгох тэтгэмж

Нийгмийн халамжийн болон асрамжийн үйлчилгээний төрөл
-Ахмад настныг байнга асрамжлах үйлчилгээ
-Тахир дутуу хүнийг байнга асрамжлах үйлчилгээ
-Өнчин хүүхдийг байнга асрамжлах үйлчилгээ
-Нэн ядуу иргэнд үзүүлэх нийгмийн халамжийн үйлчилгээ
-3 ба түүнээс дээш ихэр хүүхдийг 4 нас хүртэл нь төрийн зардлаар асрамжлан өсгөх үйлчилгээ
-Амжиргааны доод түвшингөөс доош орлоготой бөгөөд олон хүүхэдтэй өрх толгойлсон эцэг,эхэд үзүүлэх нийгмийн халамжийн үйлчилгээ
-Ахмад настанд үзүүлэх нийгмийн халамжийн үйлчилгээ
-Тахир дутуу хүнд үзүүлэх нийгмийн халамжийн үйлчилгээ

Дүгнэлт
Ё Нийгмийн хамгаалал гэдэг нь иргэдийнхээ нийгмийн нөхцөл байдлыг сайжруулах,эрсдэлд өртүүлэхгүйн тулд төрөөс хэрэгжүүлж буй арга хэмжээний цогц юм.
Ё Нийгмийн даатгал гэдэг нь төр аж ахуйн нэгж,байгууллага,хувь хүнээс зохих журмын дагуу шимтгэл төлөх замаар сан бүрдүүлэн хуулиар тогтоосон субъектүүдэд тэтгэвэр,тэтгэмж,нөхөн төлбөр өгөх нийгмийн хамгааллын арга хэмжээ юм.
Ё Нийгмийн халамж гэдэг нь төрийн зүгээс зайлшгүй туслалцаадэмжлэг шаардлагатай, биеэ даан амьдрах чадваргүй нийгмийн эмзэг бүлгийг төр ивээлдээ авч тэтгэвэр тэтгэмж өгөх арга хэмжээ юм.

Монгол дахь ядуурал

Манай орон дахь ядуурлын учир шалтгаан
Шилжилтийн өнөө үед нийгмийн давхраажилтын дүр төрхийг илэрхийлэх нэгэн үзэгдэл бол олонхийн ядуурал,цөөнхийн баяжилт юм.Нийтийн өмч ноёрхсон социализмын үед харьцангуй адил төстэй ахуй,амжиргааны нөхцөлд амьдарч байсан Монголчууд өнөөдөр давхраажилтын 2 туйл руу хуваагдаж байгаа нь нийгмийн хуваарилалт хэт шударга бус явагдсныг,явагдаж байгааг харуулж байна.Монголын ядуурлын шалтгааныг
1.Өнгөрсөн үе буюу социализмтай
2.Зах зээлийн эдийн засагт шилжих шилжилттэй холбон үздэг.

Эхний шалтгааныг баримтлагчид социализм манай хүмүүсийг хэт бэлэнчлэх сэтгэлгээнд сургасан гэж үздэг.Ядуучууд бол төр засаг,гадаад дотоодын буяны байгууллагаас хишиг горьдогч залхуучууд юм.Учир нь сургууль төгсөөд ажил нь бэлэн, ажиллаад шууд цалинтайгаа золгоно,амьдрах орон байраар хангуулдаг гэх мэт.Социализмын үед манай оронд хувийн өмч байгаагүй бөгөөд ажил хийж чадах бүх хүн албадлагаар хөдөлмөрлөж,цалин хөлс авч,түүгээрээ амьдралаа залгуулдаг байсан гэжээ.Тухайн үеийн нийгэм нь олон дутагдалтай байсан бөгөөд жишээлбэл:хөдөлмөр нь албадлагын шинжтэй,эдийн засаг нь үр ашиг багатай,үйлдвэрүүд нь алдагдалтай ажилладаг гэх мэт.Социализмын үед цалингаас өөр орлогогүй,тэр тусмаа бага цалинтай байсан олон хүн улс орон зах зээлд шилжихэд ядуусын эгнээнд шилжив.

Хоёр дахь шалтгаан ёсоор зах зээлд шилжснээр олон үйлдвэрүүд хэвийн үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй болж хаалгаа барьсантай холбоотой олон мянган ажилчид ажилгүйчүүдын цаашлаад ядуучуудын эгнээнд шилжсэн.Эдийн засгийн ийм тааламжгүй нөхцөлд нийгмийн хүчтэй ялгарал явагдаж байгаа нь ядуурлыг өсгөж байгаа давхар шалтгаан юм.Мөн сүүлийн жилүүдэд хүн амын шилжих хөдөлгөөн ихэссэнтэй холбоотойгоор хот суурин газруудад хүн амын нягтрал ихэссэн,байгалийн гамшигт малчид,тариаланчид олноор өртөх болсон,ажлын байр хомсдсон,гэмт хэрэг,архидалт ихэссэн гэх мэт олон шалтгаанаас болж нийгэмд ядуусын тоо ихсэх болжээ.

Амжиргааны доод түвшин гэж юу вэ?

Манай орон зах зээлийн харилцаанд шилжих явцад социализмын үед хүрсэн нийгмийн харьцангуй тэгш байдал богино хугацаанд алдагдаж өдгөө баян ядуугийн хоёр туйл бий болсон.1990 оноос ядуурал,ажилгүйдэл манай нийгмийн тулгамдсан асуудал болсон учраас төр засаг үүнд илүү их анхаарахаас өөр аргагүй болсон.Ингээд 1991 оноос амжиргааны доод түвшинг гэсэн үзүүлэлтийг тогтоох болжээ.Амжиргааны доод түвшин /АДТ/ гэдэг нь хувь хүн юмуу гэр бүл хоол хүн,хувцас,орон байртай байхад хүрэлцэх доод орлого гэж албан ёсоор тогтоосон мөнгөний хэмжээ юм.Өөрөөр хэлбэл сард нэг хүнд оногдох доод орлогын тогтоосон хэмжээ юм.Амжиргааны доод түвшинг тогтоохдоо хүнд зайлшгүй шаардлагатай,хүнсний хэрэгцээт бүтээгдэхүүний сагсыг үндэслэн /хоногт нэг хүний хоол хүнсэндээ хэрэглэх илчлэг 2100 килокалориос доошгүй байх/ орон байр,дулаан цахилгаан,хувцас зэргийн хэрэглээг нэмж тооцдог байна.Түүнээс доош орлоготой хүмүүсийг ядуус гэж үзэж,төрөөс туслаж,дэмждэг дэлхий нийтийн жишиг байдаг.Албан ёсоор тогтоосон ядуурлын зааг юмуу босгон дотор амьдарч байгаа хүн амын эзлэх хувийг нийгэм судлаачид ядуурлын хэмжээ, ядуурлын коэффициент гэдэг.Ядуурлын босго буюу амжиргааны доод түвшинг улс орон болгонд харилцан адилгүй тогтоодог бөгөөд Үндэсний статистикийн газраас 5 бүсээр/1999 оноос/ ялгавартайгаар тогтоож өгдөг болсон.

Үнэмлэхүй ба харьцангуй ядуурал гэж юуг хэлэх вэ? Ядуурлыг тодорхойлох аргачлал

Ядуурлыг үнэмлэхүй ба харьцангуй гэж 2 ангилдаг.Үнэмлэхүй ядуурал гэдэг нь амьдралын наад захын хэрэгцээгээ хангах чадваргүй байдал.Үүнийг өөрөөр нэн ядуу,туйлын ядуу гэж нэрлэдэг.Харьцангуй ядуурал гэдэг нь амьдралын боломжийн жишиг гэж тухайн нийгмийн үзэж байгаа зүйлсийг хангах чадваргүй байдал юм.Өөрөөр хэлбэл наад захын хэрэгцээгээ хангачихаад тогтоосон амжиргааны доод түвшинд хүрэхгүй байхыг хэлнэ.Тухайн өрхийг нэн эсвэл харьцангуй ядуу гэдгийг тодорхойлохдоо:
1.Тухайн өрхийн сард нэг хүнд оногдох мөнгөний хэмжээг тогтооно.
2.Тухайн өрх аль бүсэд харъяалагдаж байна гэдгийг тодорхойлно.
3.Бүсийн АДТ-гөөс сарын нэг хүний орлого нь их эсвэл бага байна уу гэдгийг тогтооно.
4.Нэг хүнд оногдох мөнгөний хэмжээ нь АДТ-гөөс их байвал ядуу өрх гэж тооцогдохгүй.Тиймээс ядуурал тодорхойлох шаардлагагүй.Харин бага байвал ядуу бөгөөд ямар ядуу гэдгийг тодорхойлох шаардлагатай болно.
5.Бүсийн АДТ-г 100% гэж үзээд нэг хүнд оногдсон мөнгөө Х% гэж олно.АДТ-гийн 40%-иас доош орлого сард нэг хүнд ноогдож байвал үнэмлэхүй ядуу,харин 40%-иас дээш ноогдож байвал харьцангуй ядуу юм.
6.Ядуу биш,үэмлэхүй,хаьцангуй ядуурлын аль нь болохыг тогтооно.
Жишээлбэл: Хэнтий аймагт амьдардаг Батын өрхийн орлого нь 120000 төгрөг, ам бүлийн тоо нь 6 бол ядуурлыг тодорхойл.
1.Энэ өрхийн сард нэг хүнд 20000¥ оногдоно.
2.Хэнтий аймаг нь Зүүн бүсэд харъяалагдах бөгөөд АДТ=25000¥ байдаг.
3.Сард нэг хүнд оногдох мөнгөний хэмжээ бага байгаа учраас энэ айл ядуу өрхийн тоонд багтана.
4.Ядуу өрх учраас үнэмлэхүй,харьцангуй ядуурлын аль нь болохыг тогтооно.
5.25000¥ нь 100% бол 20000¥ нь хэдэн хувь болох вэ?х=80%
6.Энэ өрхийн сард нэг хүнд оногдох мөнгөний хэмжээ нь АДТ-гийн 40%-с дээш байгаа учир харьцангуй ядууралтай өрх юм.

Дүгнэлт
Ё Социализмын үеийн нийгэм нь олон дутагдалтай байсан бөгөөд жишээлбэл:хөдөлмөр нь албадлагын шинжтэй,эдийн засаг нь үр ашиг багатай,үйлдвэрүүд нь алдагдалтай ажилладаг гэх мэт.Социализмын үед цалингаас өөр орлогогүй,тэр тусмаа бага цалинтай байсан олон хүн улс орон зах зээлд шилжихэд ядуусын эгнээнд шилжив.Мөн зах зээлд шилжснээр олон үйлдвэрүүд хэвийн үйл ажиллагаа явуулах боломжгүй болж хаалгаа барьсантай холбоотой олон мянган ажилчид ажилгүйчүүдын цаашлаад ядуучуудын эгнээнд шилжсэн.Эдийн засгийн ийм тааламжгүй нөхцөлд нийгмийн хүчтэй ялгарал явагдаж байгаа нь ядуурлыг өсгөж байгаа давхар шалтгаан юм.Мөн сүүлийн жилүүдэд хүн амын шилжих хөдөлгөөн ихэссэнтэй холбоотойгоор хот суурин газруудад хүн амын нягтрал ихэссэн,байгалийн гамшигт малчид,тариаланчид олноор өртөх болсон,ажлын байр хомсдсон,гэмт хэрэг,архидалт ихэссэн гэх мэт олон шалтгаанаас болж нийгэмд ядуусын тоо ихсэх болжээ.
Ё Амжиргааны доод түвшин /АДТ/ гэдэг нь хувь хүн юмуу гэр бүл хоол хүн,хувцас,орон байртай байхад хүрэлцэх доод орлого гэж албан ёсоор тогтоосон мөнгөний хэмжээ юм.Өөрөөр хэлбэл сард нэг хүнд оногдох доод орлогын тогтоосон хэмжээ юм.
Ё Ядуурлыг үнэмлэхүй ба харьцангуй гэж 2 ангилдаг.Үнэмлэхүй ядуурал гэдэг нь амьдралын наад захын хэрэгцээгээ хангах чадваргүй байдал.Үүнийг өөрөөр нэн ядуу,туйлын ядуу гэж нэрлэдэг.Харьцангуй ядуурал гэдэг нь амьдралын боломжийн жишиг гэж тухайн нийгмийн үзэж байгаа зүйлсийг хангах чадваргүй байдал юм.
Ё АДТ-гийн 40%-иас доош орлого сард нэг хүнд ноогдож байвал үнэмлэхүй ядуу,харин 40%-иас дээш ноогдож байвал харьцангуй ядуу юм.

Нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөн

•Нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөнийг тодорхойлох
•Нийгэм дэх босоо болон хэвтээ чиглэлт хөдөлгөөнийг тодорхойлж,жишээн дээр тайлбарлах
•Нийгэм дэх үе доторхи болон үе хоорондын шилжих хөдөлгөөнийг тодорхойлох,жишээгээр тайлбарлах
•Хүн амын шилжих хөдөлгөөн,нийгмийн шилжих хөдөлгөөнтэй холбоотой эсэхийг тодорхой жишээ үндэслэлээр нотлох,эсвэл няцаах

Нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөн гэж юу вэ?

Нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөн нь нийгмийн тэгш бус байдал давхраажилтаас урган гарах бөгөөд нийгмийн давхраажилтын систем доторхи хүмүүсийн хөдөлгөөн юм.Дээр ярьсан ёсоор хаалттай нийгэмд нэг ангиас нөгөө ангид шилжих огт бололцоогүй юмуу бараг бололцоогүй байдаг.Тэгвэл нээлттэй нийгэмд нэг анги давхраанаас нөгөө анги давхраанд шилжих бололцоотой байдаг бөгөөд ингэж нийгмийн давхраажилтын шатаар хүмүүс дээшээ, доошоо юмуу хэвтээ чиглэлээр шилжих хөдөлгөөнийг нийгмийн шилжих хөдөлгөөн гэнэ.

Нийгэм дэх босоо болон хэвтээ чиглэлт хөдөлгөөнийг тодорхойлж,жишээн дээр тайлбарлах

Нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөнийг чиглэлээр нь босоо ба хэвтээ чиглэлт шилжих хөдөлгөөн гэж 2 ангилна.Нийгмийн нэг анги давхраанаас дээшлэх юмуу,доошлох шилжилтийг босоо чиглэлт шилжилт гэдэг бөгөөд үүнийг шатаар өгсөж,уруудах хөдөлгөөнтэй зүйрлэж болно.Жишээлбэл: нэгэн жижиг театрын жүжигчин байсан Рональд Рейган АНУ-ын ерөнхийлөгчөөр сонгогдож байсан.Мөн Монгол улсын 2 дахь ерөнхийлөгч асан Н.Багабанди авто зовадын засварчнаар ажлын гараагаа эхэлж хожим нь ерөнхийлөгч болжээ.Энэ бол дэвшин дээшлэхийн жишээ юм.Нэгэн цагт баян чинээлэг,өндөр албан тушаал хашиж байгаад архинд орж,зугаа цэнгэл хөөцөлдөн аль эсвэл эрхэлж байсан ажил төрөл нь дампуурсан хүн хоромхон зуур үгүйрч болно.Ингэвэл уруудах шилжилт болно.Хүн бүр нийгмийн шатаар ахин дэвшихийг хүсдэг бол хэн ч уруудахыг хүсэхгүй нь ойлгомжтой.

Ийнхүү өгсөх уруудах шилжилтийн үед тухайн хүний нийгэмд эзлэх байр суурь дээшлэх юмуу доошилж өөрчлөгддөг бол хэвтээ чиглэлт шилжилтйн үед ийм дорвитой өөрчлөлт гардаггүй.Эрх мэдэл орлого нь дорвитой өөрчлөгдөхгүйгээр нэг ажлаас нөгөө ажилд шилжих шилжилтийг хэвтээ чиглэлт хөдөлгөөн гэнэ.Жишээлбэл:нэг ажилчин хүн зөөгч,цэвэрлэгч,үйлчлэгч,асрагч гэх мэтийн ажил эрхэлж байсан бол энэ хүнд эрх мэдэл,орлогын хувьд дорвитой өөрчлөлт гарахгүй юм.

Нийгэм дэх үе доторхи болон үе хоорондын шилжих хөдөлгөөнийг тодорхойлох,жишээгээр тайлбарлах

Мөн нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөнийг тухайн хүний нийгэмд эзэлж буй байр сууриас нь хамааруулаад үе доторхи ба үе хоорондын шилжих хөдөлгөөн гэж ангилна.Хувь хүний ажил эрхлэлтийн явцад мэргэжил болон ангийн байр сууринд гарч буй өөрчлөлт бол үе доторхи шилжих хөдөлгөөн юм.Жишээлбэл: тоосгоны үйлдвэрээс ажлын гараагаа эхэлсэн залуу дээд сургууль төгсч,барилгын инженер болжээ.Цаашдаа цехийн дарга үйлдвэрийн ерөнхий инженер,үйлдвэрийн дарга болсон байна.

Үе хоорондын шилжих хөдөлгөөн гэдэг нь хүүхдүүд нь эцэг эхээсээ илүү нийгмийн байр сууринд хүрэх юмуу доор орохыг хэлнэ.Тухайлбал: жирийн малчны хүүхэд боловсрол өндөр эзэмшиж,өндөр албан тушаал хаших гэх мэт.Харц ард цагаан дээлт Дамдины хүү Сүхбаатар ардын хувьсгалыг өрнүүлэхэд манлайлан оролцож,,цэргийн их жанжин болох жишээтэй.Харин эцэг эхийн ажил мэргэжил,байр суурийг залгамжилж авахыг олдмол байр суурь гэдэг.Жишээ нь:багшийн хүүхэд багш,малчны хүүхэд малчин болох гэх зэрэг.

Хүн амын шилжих хөдөлгөөн,нийгмийн шилжих хөдөлгөөнтэй холбоотой эсэхийг тодорхой жишээ үндэслэлээр нотлох,эсвэл няцаах

Нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөнийг хүн амын шилжих хөдөлгөөнтэй адилтгах юмуу,зөвхөн түүгээр төлөөлүүлэн ойлгож болохгүй.Хүн амын газар зүйн шилжилт бол хэвтээ чиглэлийн шилжилтэнд багтах бөгөөд нэг газрын оршин суугч,нөгөө газар ирж суурьшихыг хэлдэг.XX зууны турш манай орон үйлдвэржиж,хотжих тусам хөдөөнөөс хот руу шилжих явдал өссөөр байна.Ялангуяа 1990 оноос хойш хүн амын шилжилтэнд тавьдаг байсан хориг саадыг арилгасан учир хот руу ихээр нүүдэллэх болсон.Үүнийг хүн амын шилжилтийн их нүүдэл гэж зарим эрдэмтэд тодорхойлжээ.Улс орны үйлдвэржих хотжих үйл явцыг дагалдан нийгмийн шилжих хөдөлгөөн эрчимтэй өрнөж,дан ганц мал аж ахуйн орон байснаа 1930-аад оноос аж үйлдвэр,барилга,тээвэр,холбооны салбар үүсч хөгжснөөр ажилчин анги үүсчээ.мөн ардын боловсрол,эрүүлийг хамгаалах,соёл урлагийн салбар хөгжихөд багш,эмч,зохиолч,жүжигчин,инженер зэрэг мэргэжилтэн олноор төрж, монголын сэхээтний давхрааг шинээр бий болгожээ.

Тэгвэл 1990 он гарсаар улс төр,эдийн засгийн тогтолцоо үндсээрээ өөрчлөгдөж, шинээр олон давхрааг бий болгож,нийгмийн шилжих хөдөлгөөнийг шинэ дүр төрхтэй болголоо.Ардчилсан нийгэмд хувь хүний болон нийгмийн аль нэг бүлгийн дээшлэх доошлох шилжилтэнд хувь хүн болон тухайн бүлгийн хүчин чармайлт голлох үүрэгтэй болж эхэлсэн.Манай оронд хөрөнгөтний давхраа цоо шинээр бий болж, үүний хажуугаар ажилгүйчүүд,ядуучууд,эмзэг бүлгийнхэн гэх мэт олон давхраанууд зэрэгцэн орших болсон байна.

Дүгнэлт
Ё Нийгмийн давхраажилтын шатаар хүмүүс дээшээ, доошоо юмуу хэвтээ чиглэлээр шилжих хөдөлгөөнийг нийгмийн шилжих хөдөлгөөн гэнэ.
Ё Нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөнийг чиглэлээр нь босоо ба хэвтээ чиглэлт шилжих хөдөлгөөн гэж 2 ангилна.Нийгмийн нэг анги давхраанаас дээшлэх юмуу,доошлох шилжилтийг босоо чиглэлт шилжилт гэдэг бөгөөд үүнийг шатаар өгсөж,уруудах хөдөлгөөнтэй зүйрлэж болно. Эрх мэдэл орлого нь дорвитой өөрчлөгдөхгүйгээр нэг ажлаас нөгөө ажилд шилжих шилжилтийг хэвтээ чиглэлт хөдөлгөөн гэнэ.
Ё Мөн нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөнийг тухайн хүний нийгэмд эзэлж буй байр сууриас нь хамааруулаад үе доторхи ба үе хоорондын шилжих хөдөлгөөн гэж ангилна.Хувь хүний ажил эрхлэлтийн явцад мэргэжил болон ангийн байр сууринд гарч буй өөрчлөлт бол үе доторхи шилжих хөдөлгөөн юм. Үе хоорондын шилжих хөдөлгөөн гэдэг нь хүүхдүүд нь эцэг эхээсээ илүү нийгмийн байр сууринд хүрэх юмуу доор орохыг хэлнэ.
Ё Нийгэм дэх шилжих хөдөлгөөнийг хүн амын шилжих хөдөлгөөнтэй адилтгах юмуу,зөвхөн түүгээр төлөөлүүлэн ойлгож болохгүй.Хүн амын газар зүйн шилжилт бол нийгмийн шилжих хөдөлгөөн мөн бөгөөд хэвтээ чиглэлийн шилжилтэнд багтана. Хүн амын шилжих хөдөлгөөн гэдэг нь нэг газрын оршин суугч,нөгөө газар ирж суурьшиж, тухайн хүний ажил төрөл,нийгэмд эзлэх байр суурь нь тодорхой хэмжээгээр өөрчлөгдөхийг хэлдэг.

Удирдлагын социологи хичээлийн хүрээнд миний авсан товч ойлголт

Аливаа зүйл учир шалтгаанаас үүдэлтэй гэж дорны гүн ухаанд сургадаг. Тэд хүнийг дээд тэнгэрийн язгууртай гэх бөгөөд дэлхий ертөнцийг тэнгэр газрын савслага гэж нэрлэх нь бий. Энэ бол хүн- байгалийн шүтэлцээг гүн ухааны үүднээс тайлбарласан ухагдахуун. Харин орчин үеийн шинжлэх ухаанд хүнийг мичнээс үүссэн гэх буюу анх модон дээр амьдарч байгаад модноос газарт буун ухамсарт амьдралаар амьдрах болсноор одоогийн хүн төрөлхтөн жинхэнэ утгаараа үүсэн бий болсон гэж тайлбарладаг.

Энэ нь зөвхөн байгалийн хамаарал дор хэрэгцээгээ ханган амьдарч байсан бол нийгмийн хамаарал дор амьдрах эх үндэс нь болсон гэсэн үг. Харилцан хамаарал, хөгжлийн урсгал үүссэнээр түүнийг нийгэм гэж нэрлэн тусгай судлах шинжлэх ухаантай болсон байна. Өөрөөр хэлбэл бидний эргэн тойронд болж байгаа хүний харилцан хамаарал, идэвхтэй үйл ажиллагаанаас үүсэн бий болсон бүх л үзэгдлийг нийгмийн шинжлэх ухаан тэр дундаа социологийн шинжлэх ухаан судална.

Социологийн шинжлэх ухаан, удирдлагын шинжлэх ухаантай холбогдсоноор бидний үзэж судалсан удирдлагын социологи хэмээх хавсарга шинжлэх ухаан үүссэн бөгөөд манай хичээлийн хөтөлбөрт тусгагдсан байснаар энэхүү хичээлийг үзэх боломж олдсон юм.
Хичээл эхлээд хэдийнэ гурван сарын нүүр үзэж байна. Энэ хугацаанд бид удирдлагын социологи хичээлтэй холбоотой маш олон зүйлийг үзэж судаллаа. Бидний хувьд удирдлагынсоциологи хичээлээр олж мэдсэн зүйлсээ амьдрал дээр удирдах арга барилтай хослуулан мэдлэг болгон батжуулах нь бидний зорилго байсан. Онолын мэдлэг эзэмшихээс гадна сэдвийн хүрээнд практик ач холбогдол бүхий кейс, бодлого ажиллаж, шинэ мэдлэг мэдээлэл олж авсан. Үүний нэг жишээ нь бид Зохион байгуулалтын хөгжилд Файро аргыг хэрэглэх нь сэдвээр семинарын хичээл удирдан явууллаа. Энэ сэдвээр бичигдсэн ном сурах бичиг ховор байсны дээр бид нягтлан бодогч, IT мэргэжилтэн, сэтгүүлч, хуульч гээд социологич мэргэжлээс тэс өөр мэргэжилтэй хүмүүс тул онолын тухай багахан ч ойлголтгүй, ямар ном материал ашиглахаа ч бас сайн мэдэхгүй л байлаа.
Онолын номнуудаас профессор Р.Вандангомбо багшийн “Удирдлагын социологи” номыг олж уншсан бөгөөд бусад эх сурвалжийг интернэт ашиглан олж авсан. Яагаад гэвэл шинжлэх ухааныг тогтсон ойлголт, хөдлөшгүй баримт гэж үздэг ч бидний судлан буй шинжлэх ухаан үргэлж хувьсан өөрчдөгдөж байдаг тул шинэ соргог мэдээллийг өгөхийг зорьсон болно. Мөн багшийн тавьсан лекцээс гадна бусад багийн бэлтгэж тавьсан семинар болон уншиж судалсан ном, сурах бичиг болон интернэтээс уг хичээлийг дэлгэрүүлж судаллаа.

Удирдлагын социологи нь манай орны хувьд сүүлийн 20 орчим жил яригдаж, судлагдаж буй “залуу” шинжлэх ухаан юм. Тийм учраас онолын загвар, урсгалууд, тэр дундаа нэр томъёоны хувьд ч хараахан цэгцэрч амжаагүй байж болох юм.

Энэхүү хичээлийг судлаж эхлэх явцад ойлгомжгүй, хүнд хэцүү шинжлэх ухаан мэт төсөөлөгдөж байв. Гэтэл одоо эсрэгээрээ хамгийн энгийн бас сонирхолтой хичээлийн нэг болсон билээ.
Энэ хичээлийг үзсэнээр хамт олныг удирдахын тулд юуны түрүүнд өөрийгөө танин мэдэх үүний дараагаар хамт олноо танин мэдэх, тэдний зан төлөв, темперамент болон бусад хувь хүнийх нь онцлогуудыг мэдэх хэрэгтэй. Мөн удирдагч хүн өөрийгөө бусдад ойлгуулах, бусдыг ойлгох чадвартай байх шаардлагатай.

Хүнээ бүрэн таньсан удирдагчийг баян байгууллагын их юмтай, олон тасалгаатай агуулахын ажлаа сайн мэддэг няравтай зүйрлэж болно. Тэр тасалгаанууд нь удирдагч хүний хувьд хүмүүс нь юм. Нярав аль тасалгаа ямар цоожтой, ямар түлхүүр таарахыг андахгүй, дотор нь хаана юу байгааг ч арван хуруу шигээ мэднэ. Сайн удирдагч больё гэвэл хүмүүсээ сайтар судалжтэдний сэтгэлийн дотоод ертөнцөд нэвтэрч харах хэрэгтэй. Хүн болгонд таарах “түлхүүр” байдаг гэдгийг ойлгож авсан юм.

эх сурвалж: www.pobruush.blogmn.net

Эдийн засгийн онол ба социологи

Эдийн засаг хэмээх шинжлэх ухаан нь хүнд байнга хязгааргүй өсөн нэмэгдэж байдаг хэрэгцээг, хязгаарлагдмал нөөц баялагаар хангахад сонголт хийх тухай шинжлэх ухаан юм. Мөн бусад шинжлэх ухаан нь зах зээл дээр худалдагч, худалдан авагчийн хооронд үүсч байдаг эдийн засгийн буюу мөнгөний харилцаа (худалдаа арилжаа, худалдан авалт)–г судалдаг байсан бол социологийн шинжлэх ухаан хөгжлийнхөө эхэн үед нийгмийн философи хэмээн нэрлэгдэж байсан бол 19-р зууны үед бие даасан шинжлэх ухаан болон хөгжсөн. Тус шинжлэх ухаан нь хүн, бүлэг (нийтлэг) нийгмийн хоорондын гурвалсан харилцааг судладаг бөгөөд гол зорилго нь үзэгдэл үйл явцын шалтгаант холбоог илрүүлж, гарах үр дагавар, шийдвэрлэх арга замыг нь олоход оршино.Түүхэн цаг хугацааны хувьд дээр хоёр шинжлэх ухаан нь нилээд хожуу үүссэн залуу шинжлэх ухаанд эдгээр дагвар хүй нэгдлийн байгуулалийн үеэс шинжлэх ухааны судлагдахуун нь эхлээд түүхийн бүхий л цаг хугацаа, нийгмийн бүхийл байгуулалд оршсоор ирсэн. Жишээлбэл: Хүй нэгдлийн байгуулалд хүмүүс, овгоороо амьдагч хэдий төгс боловсроогүй хэлний систем үүсээгүй боловч дохионы хэлийг ашиглан нийгмийн харилцаанд оролцож байсан харин хүй нэгдлийн байгуулалд хүмүүс овгоор амьдарч байсан хэдийч овогын ан авууд хэн нь их идэвхитэй үүрэгтэй байснаасаа хамаарч хэнийг нь өөр өөрөөр хүртдэг байсан нь мөн овогт эзлэх нийгмийн статусаараа хүртдэг байсан нь тухайн үед эдийн засгийн харилцаа оршиж байсныг гэрчилнэ.

Түүнчлэн Аж үйдвэрийн нийгэм (18-р зууны сүүлчээс 20-р зууны эхэн)нь 18-р зууны сүүлч үед Францын Аж үйдвэрийн хувьсгалаар эхэлсэн. Энэхүү Аж үйдвэрийн хувьсгал нь нийгэмд олон эерэг болон сөрөг үр дагаварыг бий болгосон. Жишээлбэл:

• Хотжилт
• Хөдөлмөрийн хуваарь
• Технологын дэвшил
• Эдийн засгийн өсөлт
• Бюркрат үүсэхэд нөлөөлсөн

Аж үйдвэржилт ийнхүү бий болж хотжих үзэгдлийг бий болгосон нь эдийн засгийн болон социологийн шинжлэх ухаан, бие даасан шинжлэх ухаан болон хөгжих таатай хангасан юм. Дээр дурсанчлан аж үйлдвэрт нь хүн бүхэн өөрийн ашиг эрхийс хамаарсан хөдөлмөрийн нарийн хуваарыг бий болгосон төдийгүй үндэстэн дамансан худалдаа далайн буюу усан тээвэрийг бий болгосон. Энэ нь эдийн засгийн харилцааг өргөтгөхөөс гадна эдийн засаг өсөлт (ҮНБ, ДНБ-ны өсөлт) –г бий болгосон.(Мөн экспорт импортын бүтээгдэхүүний өсөлт түүнийг дагасан). Харин аж үйлдвэр нь социологийн шинжлэх ухааны үүсэл, судлах зүйлийн өрөгжилтөн хэрхэн нөлөөлсөн бэ?

1. Хотжилтын үр нөлөөгөөр асар олон өөр өөр бодолтой хүмүүс, шашин шүтлэг, зан заншилын өвөрмөц соёлтой, бүлгүүд нийгэмд харьяалагдах болсон нь нийгмийн олон социал асуудлыг бий болгоход нөлөөлсөн.
2. Томоохон аж үйлдвэр байгуулагдсан нь мэргэжлийн болон дэд соёлоороо нэгдсэн олон өвөрмөц нийгмийн (харилцаа)-г бий болгосон.
3. Ажилчдын нийгмийн халамж, хөдөлмөрийн өртөг зэрэг асуудлыг шийдвэрлэх, түүнчлэн нийгмийг бүхэлдээ хөрөнгөтөн буюу капиталистууд болон пролитар нарын 2 давхраанд хуваагдаж байгаа шалтгааныг тодотгох зэрэг олон шаардлага хэрэгцээ бий болсон.

Гэх мэт эдгээр аж үйлдвэрийн нөлөөгөөр шинээр бий болсон асуудлуудыг илүү гүнзгий судлаж, шийдвэрлэх арга замыг нь тодорхойлох зайлшгүй шаардлага бий болсон бөгөөд эдгээр үүргийг гүйцэтгэхийн тулд шинэ шинжлэх ухаан бий болсон. Чухам яг энэ үеийн эдийн засаг болон нийгмийн өвөрмөц байдлыг Германы эрдэмтэн судалсан бол тухайн үеийн нэрт сэтгэгч эдийн засагч , философич, социологич, улс төрч Карл.Маркс юмаа. Тэрээр аж үйлдвэрийн үеийн нийгэм капиталист нийгэм хэмээн капитализмын өөрийн онолыг боловсруулсан. Тэрээр (Карл.Маркс) капитализмын үзэл баримлалаа өөрийн томоохон бүтээл болох капитал, комунист намын тунхаг зохиолуудаа хэвлэн гаргасан. Түүнийхээр нийт нийгэм ийнхүү капиталист болон пролитар хэмээх 2 ангид хуваагдаж байгаа нь өмч эзэмшилээсээ хамаардаг. Түүнчлэн хөрөнгтөний анги нь ажилчин ангиа нэмүү өртөгөөр дарлан мөлжин улам баяждаг бол ажилчин ангийн амжиргааны түвшин улам бүр буурч, ажилчид улам ядуурдаг. Энэ 2-н эдийн засгийн ийм эсрэг тэсрэг байдал хувьсгалд хүргэдэг.

Карл.Марксын үзэлийг шүүмжилж гарч ирсэн Германы эдийн засагч, социолгич, улс төрийн нэрт эрдэмтэн Макс.Бебер хөрөнгтөн анги буюу үйлдвэрийн эрхлэгчид ажилчдыг мөлждөг биш. Ажилчид угаасаа хөдөлмөрийн зах зээл дээр өөрийн ажлах хүчээ худалдах зорилготой ирдэг. Харин ч тэднийг ажлийн байраар хангаж цалинжуулдаг. Тиймээс нийгмийн хөгжилийг хангах нь хувьсгал биш юмаа гэж үзсэн.

Социологийн шинжлэх ухааны бүтэц

Макро
• Нийгмийн харилцаанаас томоохон, суурь хэсэгийг судлана.
• Микро эдийн засаг нь эдийн засгийн анхдагч түвшинд эдийн засгийн шийдвэрийг яагаад гаргах хэрэгтэй болон яаж гаргадгыг тайлбарладаг.
Микро
• Хүмүүс хоорондын нүүр тулсан харилцаа ба хүмүүсийн болон хэрэглэгчдийн хоорондийн харилцан үйлчлэлийг судлана.

Эдийн засгийн бүтэц

Макро
• Макро эдийн засгийн онол нь үндсэн эдийн засгийг бүхэлд нь авч үздэг бөгөөд үүнд эдийн засгийн өсөлт, инфляци, ажил гүйдэл гэх мэт хамаарна.
Микро
• Эдийн засгийн бие даасан субъектуудыг үйл ажилгаатай холбоо байсан гэдэгт өрх гэр гэсэн ерөнхий нэрийн дор хэрэглэгчид ажилчид газар эзэмшигчид хамаардаг бол пүүс гэсэн ерөнхий нэрийн дор бүх төрлийн үйлдвэр, эрхлэгчид үйлчилгээ явуулж буй хүмүүм хамаарна.

Эдийн засаг болон социологи 2-ыг хооронд нь макро түвшин судлах зүйл болдог ажилгүйдлийг жишээ болгон тайлбарлалаар эдийн засгийн үүднээс Ажилгүйдэл гэдэг нь тухайн хүн ажил хийх хүсэлтэй боловч ажил олдохгүй байгаа үед ажилгүй хүн гэж тооцдог бөгөөд хөдөлмөрийн нийлүүлэлт хөдөлмөрийн эрэлтээс давсан үед ажилгүйдэл үүснэ.

Ажилгүйдэлийн үндсэн 4 хэлбэр байдаг бөгөөд үүнд:
1.Шилжилтийн ажилгүйдэл. Ажилчдад ажилийн байр тохирход тодорхой зардал, хугацаа шаарддаг бөгөөд үүнээс болж шилжилтийн ажилгүйдэл үүсдэг.
2.Бүтэцийн ажилгүйдэл үйлдвэрүүд шинжлэх ухаан технологийн дэвшилийг байнга нэвтэрүүлж байдаг бөгөөд энэ нь ажиллагсадаас холбогдох мэдлэг чадвар шаардаж байдаг. Үүнээс бүтэцийн ажилгүйдэл үүснэ.
3.Улирлын ажилгүйдэл. ХАА, барилгын салбар улиралын шинж чанартай байдаг.
4.Мөчлөгийн ажилгүйдэл. Ажил эрхлэлт үйлдвэрлэл эдийн засгийн өрнөлтийн үед өсөөд, эдийн засгийн уналтын үед буурдаг. Үүнтэй холбоотойгоор эдийн засгийн уналтын үед ажилгүйдэл нэмэгддэг.

Эдийн засгийн үүднээс ажилгүйдэлийн зардалыг тодорхойлох нь гол байдаг. Харин ажилгүйдэлийг социологийн үүднээс тайлбарлавал:
1.Ажилгүйдлийн шалтгааныг тодгуулах
2.Ажилгүйдлээс үүдэж нийгэмд болон тодорхой бүлэгт ямар сөрөг үр дагвар үүсгэж байга зэргийг судлан тодорхойлсоноор
3.Ажилгүйдэлийг бууруулах арга замыг томъёолдог.

Өнөөдөр манай улсын хувьд бүтэцийн, мөчлөгийн ажилгүйдэл ил байгаа бөгөөд 2002-2003 оны байдлаар үүнийг тоон үзүүлэлтээр үзүүдбэл. Ажилгүй байгаа хүмүүсийн боловсролын хувиар илэрхийлбэл.
• Огт боловсролгүй - 2,6%
• Бага боловролтой - 6,4%
• Бүрэн бус дунд - 33,5%
• Бүрэн дунд – 31,6%
• Анхан шатны мэрэгжилийн коллеж төгсөгчид – 8,2%
• Мэргэжилийн коллеж төгсөгчид – 8,9%
• Их дээд сургууль төгсөгчид – 8,8% тай байна.
Дээрх үзүүлэлтээс үзхэд бүрэн бус болон, бүрэн дунд эзэмшигчид нийт ажилгүйчүүдийн 65 орчим хувийг эзэлж байгаа нь манай улсын үед бүтэцийн ажилгүйдэл их байгааг илэгхийлж байна. 2006 онд 32928 ажилгүй иргэд бүртгүүлсэн байна. Энэ баримтийг үзхэд ажилгүйдэл манай орны хувьд тийм ч тулгамдсан асуудал биш мэт харагдаж байвч энэ үзүүлэлт зөвхөн ажил хийхээр бүртгүүлээд ажилгүй байгаа хүмүүсын хэмжээ юм. Үнэн хэрэгтээ ажилд бүртгүүлээгүй хэдэн мяанган ажилгүй игэд байгаа бөгөөд үүний ерөнхий түвшинд хийсэн түүвэр судалгаа харуулж байна. Энэхүү ажилгүйдэл хэмээх асуудал нь манай орны хувьд ядуурлын үндсэн шалтгаануудын нэг болох нь харагдаж байна. Дүгнээд үзвэл : Эдийн засаг болон социологийн шинжлэх ухаан нь бүтэц, судлах зүйл, судалгааны зарчим арга зэргээрээ хоорондоо асар их холбоотой. Үүнийг эдийн засгийн социологи хэмээн салбар шинжлэх ухаан байгаа нь нотлогддог. Түүнчлэн эдийн засагчид социологичид, социологичид эдийн засагчид байхыг манай өнөөгийн нийгэм шаахдаж байна.

Нийгмийн тэгш бус байдал ба давхраажилт

Тэгш биш байдал ба давхраажилтын учир
•Нийгмийн тэгш байдал байдаг уу?
•Эд баялаг,эрх мэдэл,нэр хүнд,мэргэжил боловсрол бол нийгмийн давхраажилтын дөрвөн хэмжигдэхүүн болох тухай
•Боолчлол,каст,язгуур,анги бол давхраажилтын дөрвөн хэв маяг болдог тухай
•Нээлттэй,хаалттай нийгэм гэж ямар нийгэм байдаг тухай мэдэж авах болно.

Тэгш байдал байдаг уу?
Бүх хүн тэгш байхаар төрсөн гэдэг ойлголт нийтлэг байдаг.Гэсэн ч энэ нь амьдрал дээр тэр болгон хэрэгждэггүй юм.Тэгш бус байдал олон янзаар илэрдэг.Жишээ нь нас хүйс,арьс өнгө,үндэс угсаа,шашин шүтлэг хүртэл тэгш бус байдлын үндэс болдог.
Эртний хүй нэгдлийн нийгэмд овгийн гишүүд олсон олзоо тэгш хувааж,хүртдэг байв.Хүрэл төмөр зэвсэгт шилжсэнээр хөдөлмөрийн бүтээмж дээшилж,хэрэгцээнээс илүү гарсан баялаг овгийн ахлагч нарын мэдэлд төвлөрч,тэд бусдаасаа илүү эрх мэдлийг авсан байна.Ингэж нийгэмд хувийн өмч үүссэнээр тэгш бус байдлын үндэс тавигджээ.Тэгвэл орчин үеийн нийгэмд баян чинээлэг эрх мэдэлтэй цөөнх болон ядуу зүдүү нэг хэсэг байдаг бөгөөд ийм хоёр туйлын хооронд бие даасан амьдралтай томоохон бүлэг болох дунд анги орших болжээ.Нийгэм судлалд эдгээрийг дээд,дунд,доод анги гэнэ.Нийгмийн анги бүлгүүд өмч хөрөнгө,эрх мэдэл,нэр хүнд,мэргэжил боловсролоороо нэг нь нөгөөгийнхөө дээр юмуу доор байрлах энэ байдлыг нийгмийн давхраажилт гэдэг.Давхраажилтын дөрвөн хэмжигдэхүүн нь өөр хоорондоо холбоотой,хоршсон байдлаар бий болдог.

Хүмүүс нийгэмд эзэлж буй нийгэм эдийн засгийн байр сууриараа давхраануудад хуваагдахаас гадна нас хүйс,үндэс угсаа,шашин шүтлэг,арьс өнгө зэргээсээ хамаараад тэгш бус бүлгүүд буюу давхраануудад хуваагддаг.Жишээ нь эрэгтэй эмэгтэйчүүд нийгэм эдийн засгийн байр суурийн хувьд ялгаатай байдаг бөгөөд ихэнхдээ эрэгтэйчүүд баялаг,эрх мэдлийг гартаа авч,нэр хүндтэй болох хандлага их байдаг.АНУ-д хар арьстнууд нийгмийн доод давхрааг бүрдүүлдэг бол Европод ази африкаас цагаачилсан үндэстнүүд энгийн,цалин хөлс багатай ажил хөдөлмөрийг эрхлэн ядуу ажилчдын давхраанд хамаарагдах нь олонтаа.

Эд баялаг,эрх мэдэл,нэр хүнд,мэргэжил боловсрол бол нийгмийн давхраажилтын дөрвөн хэмжигдэхүүн болох тухай
Германы социологич М.Вебер нийгмийн давхраажилтыг эд баялаг,нэр хүнд,эрх мэдэл гэсэн 3 шалгуураар ялган авч үзсэн.. Баялаг нь тодорхой капиталыг эзэмшиж байгаа эсэхтэй юуны түрүүнд холбогдоно.Энэ нь мөнгөн капитал,тодорхой өмч,хувьцаа болон бусад хөрөнгө оруулалтын тодорхой хувийг эзэмших явдлыг багтаадаг.Ингэхээр юуг эзэмшиж байна,хэдий хэмжээний орлоготой вэ? гэдгээс хамааран хүмүүс янз бүрийн давхраануудад хуваагддаг.Өмч хөрөнгөтэй, их орлоготой хүн орлого багатай,өмч хөрөнгөгүй хүмүүсийг захирах бололцоотой болдог.

Мөн түүнчлэн ихээхэн өмч хөрөнгөтэй хүмүүс нь олны танил болж ,бусад хүмүүсээр хүндлүүлж,алдар хүндийг олж авч чаддаг.Давхраажилтын 2 дахь хэмжигдэхүүн болох нэр хүнд нь нийгмийн бусад гишүүдийн зүгээс олж авсан хүндэтгэл,нэр төр,алдар,хүнд,хүлээн зөвшөөрөгдсөн байдал зэргийг багтаана.Нэр хүндийн ялгаатай бүлгүүд нь баялгийн ялгаатай бүлгүүдийн адил материаллаг хэрэглээ,эзэмшил,имидж буюу дүр төрхөөрөө ялгагдана.Өндөр нэр хүндтэй ажил,мэргэжлийг эрхлэх нь их орлого олох,баялаг эзэмших,эрх мэдэлтэй байхыг нөхцөлдүүлдэг.

Давхраажилтын дараагийн хэмжигдэхүүн бол эрх мэдэл.Эрх мэдэл гэдэг нь бусдын эсэргүүцлийг даван туулж,өөрийн хүсэл,зорилгыг хэрэгжүүлэх чадвар юм.Эд хөрөнгө,нэр хүнд зэрэгтээ тулгуурлан бусад бага нэр хүндтэй,өмч хөрөнгөгүй нэгнээ засаглах боломжтой.

Орчин үед давхраажилтын 4 дэх хэмжигдэхүүнийг тодорхойлж байгаа.Энэ нь мэргэжил боловсрол бөгөөд хүмүүс мэргэжил боловсрол эзэмшсэн эсэхээсээ хамаарч янз бүрийн давхраажилтанд хуваагдах болсон.

Хүмүүс ямар давхраануудад хуваагддаг вэ?
Социологичид нийгмийн гишүүдийг нийгэм эдийн засгийн статусын үзүүлэлтүүдийг ашиглан дараах давхраануудад хуваажээ.
1.Дээд дэвхраа:
-Дээдийн дээд давхраа.Нийгмийн тун бага хувийг эзэлдэг.АНУ-д л гэхэд зөвхөн нэг хувийг л дээдийн дээд давхраа эзэлдэг байна.Маш их хэмжээний хөрөнгө,алдар хүнд,өндөр эрх мэдэл бүхий гэр бүлүүд энэ давхрааг бүрдүүлдэг.Судлаачид энэ давхрааны статус нь олгогдмол буюу үе залгамжлан олгогдож байгааг тогтоожээ.
-Дээдийн доод давхраа.Бас л цөөн хувийг эзлэх ба дээдийн дээд давхрааг бодоход арай олон хүмүүсийг хамардаг.Дээдийн дээд давхрааны статус нь үе залгамжлан олгогддог бол дээдийн доод давхрааны статусыг өөрсдөө олж,хүрч авдгаараа ялгаатай.Францад тэдгээрийг шинэ баячууд гэж нэрлэдэг.
2.Дунд давхраа:
-Дундын дээд давхраа.Энэ давхрааг голдуу мэргэжилтнүүд бүрдүүлдэг.Мэргэжилтнүүд нь коллежээс дээш боловсролтой,хуульчид,физикчид,архитекторууд ,гүйцэтгэх захирал,төрийн албаны мэргэжилтнүүд зэрэг дундаас дээших цагаан захтнууд энэ давхраанд багтдаг.Судлаачид энэ давхрааныхан нийгмийнхээ төлөө гэсэн илүү их сэтгэлтэй байдаг гэж тодорхойлжээ.
-Дундын дунд давхраа.Зөв гольдрилын дагуу хөгжиж байгаа нийгмүүдэд дундаж давхрааныхан нийгмийн олонхи болдог.Энэ давхрааг дунд сургуулийн багш нар,жижиг бизнес эхлэгчид,худалдаа эрхлэгчид,компьютерийн программистууд болон төрийн дундаас доогуур тушаалын албан хаагчид зэрэг хүмүүс багтдаг.
3.Ажилчны давхраа. Мэргэжилтэй ажилтангууд энэ давхрааг бүрдүүлдэг.Тэд голчлон дунд болон мэргэжлийн боловсролтой хүмүүс байдаг.Тэдгээрийн хөдөлмөр дундаж давхрааныхан шиг хамгаалагдаагүй,эрсдэлд илүү өртөмхий байдаг.
4.Доод давхраа:
-Ядуу ажилчдын давхраа.Маш бага орлоготой ,мэргэжилгүй энгийн ажил эрхэлдэг ажилчид энэ давхрааг бүрдүүлдэг.Тэлгээрийн орлого нь амжиргааны доод түвшний ойролцоо байх ба ажилгүйдэлд өртөх эрсдэл өндөртэй байдаг аж.
-Нэн ядуучууд буюу ёроолын хэсгийнхэн. Судлаач Гилберт,Калл нарын үзэж байгаагаар энэ давхраа нь бага боловсролтой эсвэл боловсролгүй,хөдөлмөр эрхлэх чадвар муутай,өөртөө итгэх итгэлгүй,маш бага орлоготой,тогтмол орлогын эх үүсвэргүй хүмүүсээс бүрддэг гэж үзсэн.Тэд маш хүнд нөхцөлд амьдардаг ба нийгмийн халамжийн үйлчилгээ, тусламжаас хамааралтайгаар амьдардаг байна.

Давхраажилтын хэв маяг,хаалттай ба нээлттэй нийгэм
Олонхи социологичид боолчлол,каст,язгуур,анги гэсэн давхраажилтын дөрвөн үндсэн хэв маяг байдаг гэж үздэг..Эхний гурав нь хаалттай нийгэмд,сүүлчийнх нь нээлттэй нийгэмд байдаг.Доод давхраанаас дээд давхраанд шилжих явдлыг бүрмөсөн хориглодог,ихээр хязгаарладаг нийгмийг хаалттай нийгэм гэнэ.Харин шилжихэд ямар нэгэн хориг саад тавьдаггүй нийгмийг нээлттэй нийгэм гэдэг.

Боолчлол бол хүмүүсийг ямар ч эрх мэдэлгүй болгож,хөлсгүй зарцлах ёс юм.Энэ нь түүхэн хөгжлийн явцад хувьсч ирсэн бөгөөд түүний хоёр хэлбэрийг ялгаж үздэг.
1.Энгийн хэлбэр - энгийн хэлбэрийн боол нь гэр бүлийн гишүүний бүх эрхийг эдэлж,эзэдтэйгээ нэг гэрт амьдарч,хамтын амьдралд оролцож,чөлөөт иргэдтэй гэрлэж болдог байв.Ийм боолыг алахыг хориглож байсан.Монголын язгууртнуудын гэрийн боол энэ хэлбэрт багтана.
2.Сонгодог хэлбэр – энэ ёсонд боолыг бүрмөсөн боолчилсон.Тэр тусдаа байранд амьдарч,юунд ч үл оролцон юу ч үл залгамжилж,гэрлэх эрхгүй байсан.Түүнийг эзэд нь зарж,алж болдог байв.Эртний Грек болон 1865 он хүртэлх АНУ дахь тариалангийн боолчлол энэ хэлбэрт багтана.

Боол эзэмших ёс бол нэг хүн нөгөөгийнхөө өмч болж, доод давхраа нь ямар ч эрх чөлөөгүй байдаг түүхэн дэх нийгмийн харилцааны ганц хэлбэр юм.Ийм байдал каст,язгуурт ч байхгүй.Жишээлбэл эртний Грек Ромын үеийн боолчлол,Америкт хар арьстангуудыг боолчилж байсан,нацистуудын болон коммунистуудын хорих лагерь зэргийг дурдаж болох юм.

Кастын байгуулал бол боол эзэмших байгуулал шиг эртний зүйл биш,мөн төдийлөн түгээмэл биш бөгөөд Энэтхэг л кастын нийгмийн сонгодог жишээ юм.Каст бол хүн төрмөгцөө багтдаг насан туршдаа өөрчилж болдоггүй тийм нийгмийн бүлэг юм.Үүнийг хиндү шашин бэхжүүлсэн байдаг.Энэ шашины сургаалаар хүн ямар кастад багтах нь түүний урьд төрлөөс шалтгаалах бөгөөд энэ насандаа доод кастад төрсөн бол дараагийн төрөлдөө илүү дээд кастад төрөхийн төлөө хичээх ёстой гэдэг.

Язгуур бол зан заншил юмуу хуулиудаар бэхэжсэн, үеэс үед залгамжлуулдаг эрх ба үүргүүдтэй нийгмийн бүлэг юм.Язгуурын нийгэмд гүйцэтгэх үүргийг төрөөс хуулиар тогтоож өгсөн байдаг. Энэ нь дундад зууны үед зонхилж байсан.Язгуурын байгууллын сонгодог жишээ бол Ёвроп бөгөөд 14-15-р зууны уулзвар дахь нийгэм нь тайж ба санваартан,гар урчууд тариачид гэсэн хоёр язгуурт хуваагдаж байсан бол 10-13 зуунд санваартан, тайж нар, тариачид гэсэн гурван гол язгуур байжээ.Язгуурууд газар эзэмших өмчинд суурилдаг,үеэс үед уламжлагддаг.

Анги бол орчин үеийн нийгэм дэх бусдаасаа орлого боловсрол,эрх мэдэл нэр хүндээрээ ялгаатай нийгмийн давхрааг хэлдэг.Энэ үзэл барууны нийгэм судлалд зонхилдог.Ангиуд зөвхөн капитализмын үед үүсч,энэ нь хаалттай нийгмээс нээлттэй нийгэмд орсон шилжилт юм.Ангиуд нь боолчлол,каст,язгуураас ялгаатай.Тухайлбал дараах дөрвөн ялгааг онцолж болно.
1.Ангиудыг хууль юмуу шашинаар тогтоодоггүй.
2.Хувь хүн ямар ангид багтах нь давхраажилтын бусад хэв маягт байдаг шиг төрөхөөс бэлэн өгөгдөхгүй,харин хүрсэн амжилтаар нь тодорхойлогдоно.
3.Ангиуд эд баялгийн нөөцийг эзэмших ба хянах тэгш биш байдал буюу хүмүүсийн бүлгүүдийн хоорондын эдийн засгийн ялгаанаас хамаарч байдаг.
4.Ангийн тогтолцоо бол хувийн биш шинжтэй,том хэмжээний харилцаагаар дамжин хэрэгждэг.

Дүгнэлт
Ё Нийгмийн тэгш бус байдал гэдэг нь:Нийгмийн бүлэг бодгаль хүмүүс харилцан адилгүй,адил бус боломж бүхий байдлыг хэлнэ.
Ё Давхраажилт гэж эд хөрөнгө,эрх мэдэл,нэр хүнд,мэргэжил боловсрол зэргээсээ шалтгаалаад нэг нь нөгөөгийнхөө дээр юмуу,доор байрлах үзэгдлийг хэлнэ.
Ё Нийгэм эдийн засгийн статус гэдэг нь орлогын хэмжээ,ажил эрхлэлт,боловсрол гэсэн үзүүлэлтүүдээр тодорхойлогдсон хувь хүний нийгэмд эзэлж буй байр суурь юм.
Ё Давхраажилтын үндсэн шалгуур буюу хэмжигдэхүүн гэдэг нь эд хөрөнгө, эрх мэдэл,нэр хүнд, боловсрол мэргэжил зэрэг юм.
Ё Давхраажилтын 4 хэв маяг гэдэг нь боолчлол,каст, язгуур, анги.
Ё Хаалттай нийгэм гэдэг нь нэг ангиас нөгөө ангид шилжихийг ихээр хязгаарладаг буюу бүрмөсөн хориглодог нийгэм бол нээлттэй нийгэм нь нэг ангиас нөгөө ангид шилжихэд ямар нэг хориг саад тавьдаггүй нийгэм юм.

Монголын нийгмийн давхраажилт
•Коммунист,либерал үзэл суртлын зорилго
•Социализмын үед Монголын нийгмийн бүтцэд гарсан өөрчлөлт
•1990 оноос хойших үзэл суртал ба нийгмийн давхраажилтанд гарсан өөрчлөлт
Коммунист,либерал үзэл суртлын зорилго
Үзэл суртал бол тодорхой анги бүлгийн ашиг сонирхлын үүднээс нийгмийн өөрчлөлтийг тайлбарлах, мөн түүний дагуу нийгмийн өөрчлөлт хийхийг нотолсон үзэл сургаал юм.Тэр нь нийгмийн оюун санааны нэг бүрэлдэхүүн болохынхоо хувьд соёлын чухал хэсэг байдаг.Үзэл суртлын номлол нь төрийн бодлого болон хэрэгждэг учраас нийгмийн давхраажилтыг нөхцөлдүүлдэг.Тухайлбал коммунист үзэл суртал ажилчин анги хөрөнгөтний ноёрхлыг хувьсгалаар устгаад, оронд нь ангигүй коммунист нийгэм байгуулах ёстой гэж үздэг.

1921-1990 оны үеийн коммунист, 1990 оноос хойш үеийн либерал үзэл суртлын үед манай нийгэмд тэгш биш байдал ,давхраажилт ямар байдалтай байсныг товч авч үзье.
Коммунист үзэл суртал нийгмийн тэгш биш байдлын үндэс нь хувийн өмч гэж үзээд нийгмийн тэгш байдалд хүрэхийн тулд хувийн өмчийг устгах хэрэгтэй гэдэг.Либерал суртал бол хүн төрөлхийн эрх чөлөөтэй бөгөөд хүний эрх чөлөөг хязгаарлаж, хааж болохгүй. Тиймээс хувийн өмчтэй байх ёстой гэж үздэг.XX зууны монгол оронд ийм эсрэг 2 үзэл суртал нэг нь нөгөөдөө халаагаа өгчээ.

Социализмын үед Монголын нийгмийн бүтцэд гарсан өөрчлөлт

Социализмын үед Монголын нийгмийн давхраажилтын бүтцийг хоршоолсон малчин,ажилчны анги,сэхээтний давхраанаас бүрдэнэ гэж тайлбарлаж байсан.Харин Судлаач Х.Гүндсамбуу социализмын үеийн давхраажилтыг малчдын,ажилчдын,сэхээтний,номенклатура /Дээрээс томилогддог албан тушаалын нэрсийн жагсаалтын шатлалаар тодорхойлогдсон удирдагчдын буюу дарга нарын давхраа/ гэсэн 4 давхраажилтаар тодорхойлсон байдаг.Манай оронд бүр 1920-иад оны сүүлчээс феадлын хөрөнгийг хурааж,ядуучуудад хуваарилах замаар нийгмийн тэгш биш байдлыг устгахыг зорьдог коммунист тэгшитгэх ёсыг хэрэгжүүлж эхэлжээ.Дараагийн үе шат нь малчдын хувийн өмч болсон малыг нийгэмчлэх явдал байв.Өөрөөр хэлбэл хүн амын олонхи болсон малчдыг нэгдлийн гишүүнээр элсүүлж,мал сүргийг нь нэгдлийн буюу хоршооллын өмч болгох зорилт байсан бөгөөд үүнийг нэгдэлжих хөдөлгөөн гэдэг.1959 оны эцэс гэхэд нэгдэлжих хөдөлгөөн дуусч,манай эдийн засагт хувийн өмч байхгүй болов.Ингэж тухайн үеийн нийгэм малчин анги,ажилчин анги,сэхээтэн анги гэсэн давхраанаас бүрэлдэх боллоо.1980 оны сүүлчээс нийгмийн тэгш бус байдал,давхраажилтыг үзэх үзэл,үзэл суртал өөрчлөгдөв.Тэгэхдээ энэ өөрчлөлт нь дээрээс албан ёсоор зөвшөөрсөн тунхагласнаас илүү доороос аяндаа түрж гарч ирсэн юм.1980 оны сүүлчээр хувиараа болон хоршоолсон хөдөлмөр эрхлэхийг нам,төрөөс зөвшөөрсөн бөгөөд тохиролцооны дэлгүүр,гуанз,алт мөнгөний дархан зэрэг хувийн үйлдвэрлэл,үйлчилгээ богино хугацаанд газар сайгүй дэлгэрсэн.Ингэж манай оронд хувийн өмч аяндаа төрж эхэлсэн бөгөөд 1992 оноос Засгийн газар өмч хувьчлах ажлаа эхлүүлж, 1993 оны эцэст нэгдлийн малыг малчдад, худалдаа ахуй үйлчилгээний газруудыг хамт олонд хувьчилж дуусчээ.

Одоо манай эдийн засагт хувийн өмч давамгайлах болжээ.Ардчилсан нийгэмд хувь хүний хувийн өмч хөрөнгөтэй байх эрхийг хязгаарладаггүй. Үүний үр дагавар болж,иргэдийн хоорондын өмч хөрөнгө,баян ядуугийн ялгаа гарч, нийгмийн тэгш бус байдал өсч,олон янзын давхраажилт бий болж байна.

1990 оноос хойших үзэл суртал ба нийгмийн давхраажилтанд гарсан өөрчлөлт

1990 оны нийгмийн тогтолцооны өөрчлөлт нь социализмын үеийн давхраажилтын бүтцийг орвонгоор өөрчилсөн юм.Үүнд нэг нам ноёрхсон улс төрийн системийн задрал,зах зээлийн эдийн засгийн харилцаа,өмч хувьчлал,нээлттэй,чөлөөтэй худалдааны тэсрэлт зэрэг нь ихээхэн нөлөөсөн юм.Судлаач Х.Гүндсамбуу өнөөгийн нийгмийн давхраажилтыг дараах байдлаар тодорхойлсон байдаг.
1. Монголын уламжлалт давхраажилт буюу малчдын
2. Шинэхэн давхраажилт буюу ажилчдын
3. Дээдсийн давхраажилт /улс төрчид,баячууд,одууд/
4. Доодсын давхраажилт /ажилгүйчүүд,ядуучууд,ёроолын бүлгүүд/
5. Хот хөдөө дэх давхраажилт /Хотын ба хөдөөгийн оршин суугчдын/
6.Завсрын бүлгүүдийн давхраажилт /оюутнууд,далд ажил эрхлэгчид/

Харин судлаач О.Мөнхбат эд баялаг,орлого,эрх мэдэл,мэргэжил боловсрол,албан тушаал гэсэн үзүүлэлтүүдийг гол шалгуур болгон судалсны үндсэн дээр өнөөгийн нийгмийн давхраажилтыг дараах байдлаар тодорхойлжээ. Үүнд:
1. Дээд давхраа. Төр засгийн өндөр албан тушаалтнууд ,улс төр эдийн засгийн элитүүд
2. Дундаас дээгүүр давхраа.Төр засгийн дунд тушаалын албан тушаалтан,хэрэгжүүлэгч агентлагийн удирдлага,банк санхүү, худалдаа, аж үйлдвэрийн болон томоохон пүүс компаний захирал,соёл урлаг,спортын элит бүлэг.
3. Дунд давхраа.Жижиг дунд үйлдвэрийн захирал,менежерүүд,их дээд сургуулийн багш нар,эрдэм шинжилгээний ажилтан,эмч зэрэг цагаан захтангууд,цэрэг цагдаа,шүүх хяналтын албан хаагчид,төр засгийн байгууллагын доод тушаалтангууд, чинээлэг малчид,өндөр мэргэжлийн ажилчдыг багтаажээ.
4. Дундаас доогуур давхраа.Дунд сургуулийн багш нар,эмнэлгийн дунд мэргэжлийнхэн,цэрэг цагдаагийн доод тушаалынхан,жижиг үйлдвэрлэгчид,худалдаачид,малчид,мэргэжилтэй ажилчид орно.
5.Доод давхраа.Мэргэжилгүй ажилчид, цөөн малтай малчид,ажилгүйчүүд,ядуучууд,хөгжлийн бэрхшээлтэй иргэд орох бөгөөд энэ давхрааны эмзэг хэсгийг орон гэргүй тэнэмэл хүмүүс,архичид,гуйлгачид бүрдүүлнэ.

Ийнхүү шилжилтийн үеийн Монголын нийгмийн давхраажилт нь дотооддоо цоо шинээр хөрөнгөтөн,нийгмийн эмзэг хэсгийг багтааж байгаагаараа социализмын үеийнхээс онцлог юм.

Дүгнэлт
Ё Үзэл суртал бол тодорхой анги бүлгийн ашиг сонирхлын үүднээс нийгмийн өөрчлөлтийг тайлбарлах, мөн түүний дагуу нийгмийн өөрчлөлт хийхийг нотолсон үзэл сургаал юм. Коммунист үзэл суртал нийгмийн тэгш биш байдлын үндэс нь хувийн өмч гэж үзээд нийгмийн тэгш байдалд хүрэхийн тулд хувийн өмчийг устгах хэрэгтэй гэдэг.Либерал суртал бол хүн төрөлхийн эрх чөлөөтэй бөгөөд хүний эрх чөлөөг хязгаарлаж, хааж болохгүй гэж үздэг.
Ё Социализмын үед Монголын нийгэмд малчин,ажилчин,сэхээтэн гэсэн 3 өөр давхраа байсан.
Ё Малчин.Мал аж ахуйн хөдөлмөр эрхлэгч давхраа
Ё Ажилчин. Материаллаг болон матеиаллаг бус салбарт биеийн хөдөлмөр эрхлэгч хөх захтангууд.
Ё Сэхээтэн.Материаллаг болон матеиаллаг бус салбарт оюуны хөдөлмөр эрхлэгч цагаан захтан,мэргэжилтэнгүүд юм..

Мэргэжлийн нэр хүндийн шкал /эх сурвалж: Вандер Занден 1998. 249х /


АРД НИЙТИЙН САНАЛ АСУУЛГЫН ТУХАЙ хууль 1995 он

МОНГОЛ УЛСЫН ХУУЛЬ
1995 оны 10 дугаар сарын 19-ний өдөр
Улаанбаатар хот

АРД НИЙТИЙН САНАЛ АСУУЛГЫН ТУХАЙ

1 дүгээр зүйл. Хуулийн зорилт
Энэ хуулийн зорилт нь ард нийтийн санал асуулга /цаашид "санал асуулга" гэх/ явуулах зарчим, журмыг тодорхойлж, санал асуулгыг бэлтгэн зохион байгуулж явуулахтай холбогдсон харилцааг зохицуулахад оршино.

2 дугаар зүйл. Санал асуулгын тухай хууль тогтоомж
Санал асуулгын тухай хууль тогтоомж нь Үндсэн хууль, энэ хууль болон эдгээртэй нийцүүлэн гаргасан хууль тогтоомжийн бусад актаас бүрдэнэ.

З дугаар зүйл. Санал асуулгын зарчим

1. Санал асуулгад Монгол Улсын сонгуулийн эрх бүхий иргэд нийтээрээ, чөлөөтэй, шууд оролцож, санал асуулгаар шийдвэрлэх асуудлын талаар саналаа нууцаар гаргана.

2. Санал авах өдөр эх орондоо байгаа 18 насанд хүрсэн Монгол Улсын иргэн үндэс угсаа, хэл, арьсны өнгө, хүйс, нийгмийн гарал, байдал, хөрөнгө чинээ, эрхэлсэн ажил, албан тушаал, шашин шүтлэг,үзэл бодол, боловсрол ялгаварлахгүйгээр санал асуулгад оролцож саналаа өгөх эрхтэй. Шүүхийн хүчин төгөлдөр шийдвэрээр ухаан солиотой нь нотлогдсон, түүнчлэн хорих газар ял эдэлж байгаа хүн санал асуулгад оролцохгүй.

4 дүгээр зүйл. Санал асуулгаар шийдвэрлэх асуудал

1. Санал асуулгыг төрийн дотоод, гадаад бодлогыг тодорхойлохтой холбогдсон тодорхой асуудлаар ард нийтийн сонголт хийлгэх шаардлага гарсан тохиолдолд явуулна.

2. Монгол Улсын Үндсэн хуульд нэмэлт, өөрчлөлт оруулах асуудлаар ард нийтийн санал асуулга явуулж болно.

3. Нэг удаагийн санал асуулгыг хоёроос дээшгүй асуудлаар явуулна.

4. Ард нийтийн санал асуулгаар шийдсэн асуудалд цаашид нэмэлт өөрчлөлт оруулах бол Улсын Их Хурлаар хэлэлцэж, нийт гишүүний дөрөвний гурваас доошгүйн саналаар шийдвэрлэнэ.

5 дугаар зүйл. Санал асуулгыг эрхлэн явуулах байгууллага

1. Санал асуулга явуулах ажлын бэлтгэлийг улсын хэмжээнд Сонгуулийн ерөнхий хороо, бүх шатны засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хэмжээнд Сонгуулийн нутаг дэвсгэрийн хороод /цаашид "нутаг дэвсгэрийн хороод" гэнэ/ тус тус хариуцна.

2. Санал авах ажлыг бүх шатны засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн хэмжээнд Сонгуулийн хэсгийн хороод / цаашид "хэсгийн хороод" гэнэ/ эрхэлнэ.

З. Санал асуулга дангаар явуулж байгаа тохиолдолд нутаг дэвсгэрийн хороог Сонгуулийн ерөнхий хороо, хэсгийн хороог дарга, нарийн бичгийн дарга, гишүүдийн бүрэлдэхүүнтэйгээр сум,дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчид тус тус байгуулна.

4. Нутаг дэвсгэрийн хороод санал асуулгыг бэлтгэн явуулах ажлыг Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн тухай хуулийн 19 дүгээр зүйлд зааснаар зохион байгуулна.

/Энэ хэсэгт 2006 оны 01 дүгээр сарын 12-ны өдрийн хуулиар өөрчлөлт орсон/

5. Санал асуулгаар тавигдаж байгаа асуудлын талаар бүх шатны хорооны дарга, нарийн бичгийн дарга, гишүүд ухуулга, сурталчилгаа хийхийг хориглоно.

6 дугаар зүйл.Сонгуулийн ерөнхий хорооны бүрэн эрх

Сонгуулийн ерөнхий хороо ард нийтийн санал асуулгыг зохион байгуулж явуулах, түүний бэлтгэл ажлын талаар Сонгуулийн төв байгууллагын тухай хуулийн 7 дугаар зүйлд заасан бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ.

/Дээрх 6 дугаар зүйлийг 2006 оны 01 дүгээр сарын 12-ны өдрийн хуулиар өөрчлөн найруулсан/

7 дугаар зүйл. Нутаг дэвсгэрийн хороодын бүрэн эрх

Нутаг дэвсгэрийн хороод санал асуулга бэлтгэн явуулах талаар дараахь бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:

1/ санал асуулга бэлтгэн явуулах ажлыг төлөвлөн зохион байгуулах;

2/ санал асуулгын тухай хууль тогтоомжийн биелэлтийг хянан шалгаж, нэг мөр сахин биелүүлэх явдлыг хангах, хэсгийн хороодын үйл ажиллагааг нэгтгэн удирдах;

З/ санал асуулгын тухай хууль тогтоомж зөрчигдсөн талаархи өргөдөл, гомдлыг хянан шийдвэрлэх;

4/ санал авсан дүнгийн тухай хэсгийн хорооны шийдвэрийг үндэслэн нутаг дэвсгэрийн хэмжээнд санал асуулгын дүнг гарган, Сонгуулийн ерөнхий хороонд хүргүүлэх;

5/ дахин санал авах, санал асуулга явуулах ажлыг зохион байгуулах;

6/ санал асуулгын баримт бичгийг Сонгуулийн ерөнхий хорооноос тогтоосон журмын дагуу цэгцлэн хүлээлгэж өгөх;

7/ Сонгуулийн ерөнхий хорооноос өгсөн үүргийг биелүүлэх;

8/ хуульд заасан бусад бүрэн эрх.

8 дугаар зүйл. Хэсгийн хорооны бүрэн эрх

Хэсгийн хороо санал асуулга явуулах талаар дараахь бүрэн эрхийг хэрэгжүүлнэ:

1/ хэсгийн хорооны хаяг, ажиллах цагийн хуваарь, санал авах өдөр, цагийг иргэдэд мэдээлэх;

2/ санал асуулгад оролцогчийн үнэмлэх олгох;

3/ санал асуулгад оролцогчид шилжүүлэг олгох, шинээр ирсэн иргэнийг бүртгэх;

4/ санал асуулгад оролцогчдын нэрийн жагсаалтыг хэсгийн хэмжээнд нэгтгэж шалгах;

5/ санал авах байр, саналын хуудас, хайрцгийг бэлтгэж, иргэдийн санал авах ажлыг зохион байгуулах;

6/ санал авалтын дүн гаргаж нутаг дэвсгэрийн хороонд хүргэх;

7/ санал асуулгын баримт бичгийг Сонгуулийн ерөнхий хорооноос тогтоосон журмын дагуу цэгцэлж нутаг дэвсгэрийн хороонд хүлээлгэн өгөх;

8/ санал асуулгыг бэлтгэн явуулах асуудлаар гарсан өргөдөл, гомдлыг хянан шийдвэрлэх, холбогдох байгууллагад уламжлах;

9/ нутаг дэвсгэрийн хорооноос өгсөн үүргийг биелүүлэх;

1О/ хуульд заасан бусад бүрэн эрх.

9 дүгээр зүйл. Санал асуулга бэлтгэн явуулах ажлын ил тод байдал

1. Санал асуулга бэлтгэн явуулах ажил ил тод байна.

2. Төрийн байгууллагын харьяалал бүхий хэвлэл, мэдээллийн байгууллага санал асуулга бэлтгэн явуулах ажлын явц, санал асуулгын дүнг олон нийтэд шуурхай, үнэн зөв мэдээлэх үүрэгтэй.

10 дугаар зүйл. Санал асуулга явуулахтай холбогдсон зардал

1. Санал асуулга зохион байгуулж явуулахтай холбогдсон дор дурдсан зардлыг улсын төсвөөс санхүүжүүлнэ:

1/ санал асуулгын хуудас, санал авалтын дүн, мэдээний маягт хэвлэх, сонгуулийн хороодын тэмдэг хийлгэх зардал;

2/ сонгуулийн ерөнхий хороо,нутаг дэвсгэрийн болон хэсгийн хороодын бичиг хэрэг,шуудан, холбоо, унаа, албан томилолтын зардал;

3/ санал асуулгатай холбогдсон таниулга,мэдээлэл хийх зардал;

4/ Улсын Их Хурлаас тогтоосон бусад зардал.

2. Улсын төсвөөс санхүүжүүлэх зардлын хэмжээг Улсын Их Хурал батлана.

З. Хороодын ажиллах, санал авах байрыг төв, орон нутгийн төсвийн болон төрийн өмчийн байгууллагууд үнэ төлбөргүй гаргаж өгнө.

4. Нутаг дэвсгэрийн болон хэсгийн хороодыг ажлын байр, тээвэр, холбооны болон бусад шаардлагатай хэрэгслээр хангах явдлыг тухайн шатны засаг захиргаа, нутаг дэвсгэрийн нэгжийн Засаг дарга хариуцна.

11 дүгээр зүйл. Санал асуулгыг санаачлах эрх бүхий этгээд

1. Энэ хуулийн 4 дүгээр зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан асуудлаар Монгол Улсын Ерөнхийлөгч, Засгийн газар, Улсын Их Хурлын нийт гишүүний гуравны нэгээс доошгүй нь хамтарч, мөн зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан асуудлаар Үндсэн хуулийн хорин зургадугаар зүйлийн 1 дэх хэсэгт заасан хууль санаачлагчид тус тус санал асуулга явуулахыг санаачлах эрхтэй.

2. Иргэд санал асуулга явуулах тухай саналаа Монгол Улсын Ерөнхийлөгч,Засгийн газар, Улсын Их Хурлын гишүүдэд уламжилна. Энэхүү саналд санал асуулга явуулах болсон үндэслэл, тооцоо,холбогдох бусад баримт бичгийг хавсаргана.

12 дугаар зүйл. Санал асуулга явуулах тухай асуудлыг хэлэлцэн шийдвэрлэх

1. Тухайн асуудлаар санал асуулга явуулах эсэхийг Улсын Их Хурлын нийт гишүүний гуравны хоёроос доошгүйн саналаар шийдвэрлэнэ.

2. Санал асуулгаар шийдвэрлэх асуудлын агуулгыг илэрхийлсэн асуулт, түүнд өгөх эсрэг утга бүхий хоёр хариултын хувилбарыг Улсын Их Хурал хэлэлцэж батална. Асуулт, хариултыг хоёрдмол утгагүй, товч, тодорхой, ойлгомжтой томъёолж заана.

1З дугаар зүйл. Санал асуулга товлон зарлах

1. Санал асуулга явуулах тухай шийдвэрт санал, асуулга явуулах өдрийг уг шийдвэр хүчин төгөлдөр болсноос хойш 30-аас доошгүй хоногийн дараа явуулахаар товлон заана.

2. Иргэдийн саналыг ажлын болон баяр ёслолын бус өдөр авна.

3. Санал асуулга явуулах тухай шийдвэрийг гарсан өдрөөс нь хойш нэн даруй хэвлэл мэдээллийн хэрэгслээр нийтэд мэдээлнэ.

4. Санал асуулгыг Улсын Их Хурал, Ерөнхийлөгчийн сонгуультай хамтатган явуулна. Зайлшгүй шаардлагатай гэж Улсын Их Хурал үзвэл бусад үед санал асуулга явуулж болно.

14 дүгээр зүйл. Санал авах хэсэг, түүнийг байгуулах

Санал асуулгыг Улсын Их Хурлын, эсхүл Ерөнхийлөгчийн сонгуультай хамтатган явуулж байгаа бол сонгуулийн санал авах хэсэг, санал асуулгын санал авах хэсэг нэг байна. Харин санал асуулгыг дангаар явуулж байгаа бол иргэдийн саналыг авч тоолох зорилгоор санал авах хэсгийг сум, дүүргийн иргэдийн Төлөөлөгчдийн Хурлын Тэргүүлэгчид санал авах өдрөөс 2О хоногийн өмнө байгуулж хэсгийн дугаар, харьяалах нутаг дэвсгэр, төвийг зарлана. Харин иргэд бөөнөөрөө шилжин суурьшсан зэрэг тохиолдолд санал авах хэсгийг санал авах өдрөөс 5-аас доошгүй хоногийн өмнө байгуулах буюу шилжүүлэн байршуулж болно.

15 дугаар зүйл. Нэрийн жагсаалт

Санал асуулгад оролцох иргэдийн нэрийн жагсаалтыг Монгол Улсын Их Хурлын сонгуулийн хуулийн 16 дугаар зүйлд заасан журмын дагуу үйлдэж санал авах өдрөөс 20 хоногийн өмнө санал авах хэсгийн хороонд өгнө.

16 дугаар зүйл. Нэрийн жагсаалтын талаар гомдол гаргах

Нэрийн жагсаалтад бүртгэгдээгүй буюу буруу бүртгэгдсэн тухай иргэн гомдол гаргах, түүнийг эрх бүхий байгууллага хянан шийдвэрлэхэд сонгогчдын нэрийн жагсаалтын талаар гомдол гаргах журмыг баримтална.

17 дугаар зүйл. Санал асуулгын талаар явуулах ухуулга, сурталчилгаа

Санал асуулгаар тавигдаж байгаа асуудлын талаар ард нийтэд таниулах, мэдээллээр хангах асуудлыг төр хариуцна. Нам, олон нийтийн байгууллага өөрсдийн хүч хөрөнгөнд тулгуурлан сонгуулийн тухай хууль тогтоомжид заасан журмын дагуу хуулиар зөвшөөрсөн хэлбэрээр ухуулга, сурталчилгаа явуулж болно.

2. Аливаа ухуулга, сурталчилгааг санал асуулга явуулах тухай Улсын Их Хурлын шийдвэр хүчин төгөлдөр болсон өдрөөс хойш эхэлж, санал авах өдрөөс 24 цагийн өмнө зогсооно.

18 дугаар зүйл. Санал авах газар, хугацаа

1. Иргэдийн саналыг санал авахаар бэлтгэсэн байранд санал асуулга явуулах өдрийн О7 цагаас 22 цаг хүртэл хугацаанд авна. Санал авах байр, хугацааг хэсгийн хороо санал авах өдөр хүртэлх 14 хоногийн турш нийтэд зарлан мэдээлнэ.

2. Иргэдээс саналаа нууцаар бэлтгэхэд хүрэлцэх тооны тасалгаа, саналын хайрцаг бүхий байрыг тухайн хэсгийг харьяалах сум, дүүргийн Засаг дарга хариуцаж бэлтгүүлнэ.

19 дүгээр зүйл. Санал авах хуудас

1. Санал авах хуудсыг Сонгуулийн ерөнхий хорооноос баталсан загварын дагуу хэвлэж, Сонгуулийн ерөнхий хорооноос нутаг дэвсгэрийн хороонд, нутаг дэвсгэрийн хорооноос санал авах өдрөөс 5-аас доошгүй хоногийн өмнө санал авах хэсгийн хороонд тус тус хүргүүлсэн байна.

2. Санал авах хуудсанд санал асуулгаар шийдвэрлэх асуудлын агуулгыг илэрхийлсэн асуултыг түүнд өгөх эсрэг утга бүхий хоёр хариултын хувилбарын хамт Улсын Их Хурлаас баталсан томъёоллоор хэвлэсэн байна.

20 дугаар зүйл. Санал авах ажлыг зохион байгуулах

1. Санал асуулга явуулах өдрийн О7 цагт хэсгийн хорооны бүрэлдэхүүн иргэдийн төлөөлөгчдийг байлцуулан саналын бүх хайрцгийг шалган битүүмжилж, санал авах ажиллагааг эхэлнэ.

2. Хэсгийн хороо иргэдийн иргэний паспорт, түүнтэй адилтгах баримт бичгийг нэрийн жагсаалттай тулган үзэж, хүн бүрт санал авах хуудас олгоно.

Санал авах үед шилжин ирэгчдийг тэдний иргэний паспорт, түүнтэй адилтгах баримт бичиг, шилжүүлгийг үндэслэн нэрийн нэмэлт жагсаалтад бүртгэж, саналын хуудас олгоно.

21 дүгээр зүйл. Санал өгөх

1. Иргэн санал өгөх байранд ирж, саналаа өөрөө өгнө. Харин биеийн эрүүл мэндийн байдлаас болон хүндэтгэн үзэх бусад шалтгааны улмаас санал авах байранд хүрэлцэн ирж чадахгүй иргэний саналыг түүний хүсэлтээр санал авах хэсгийн хорооны хоёроос доошгүй гишүүн очиж, битүүмжилсэн хайрцгаар авна.

2. Санал асуулгад оролцогч санал авах өдөр өөрийн биеэр хүрэлцэн ирж саналаа өгөх боломжгүй бол саналын хуудсыг санал авах хэсгийн хороонд ирүүлснээс хойшхи хугацаанд тухайн хэсгийн хороонд урьдчилан ирж саналаа битүүмжлэн өгч болно. Хэсгийн хороо битүүмжлэн үлдээсэн саналын нууцыг чанд хадгална.

3. Иргэн саналын хуудсыг авч, санал өгөх тасалгаанд орж уг хуудсанд бичигдсэн асуулттай танилцсаны үндсэн дээр эсрэг утга бүхий хоёр хариултын аль нэгийн өмнөх дугаарыг дугуйлан тэмдэглэж хуудсаа саналын хайрцагт хийнэ.

4. Иргэн саналаа тэмдэглэхдээ алдаа гаргаж буруу тэмдэг тавьсан бол энэ тухайгаа уг хуудсаа саналын хайрцагт хийхээс өмнө сонгуулийн хэсгийн хороонд мэдэгдэж, хуудсаа хураалган дахин нэг хуудас авч болно.

Хураалгасан саналын хуудсыг хэсгийн хороо протоколд тэмдэглэж хадгална.

5. Санал бэлтгэх тасалгаанд санал өгөгч тухайн иргэнээс өөр хүн байхыг хориглоно. Саналын хуудсанд саналаа өөрөө тэмдэглэж чадахгүй хүн санал авах хорооны гишүүнээс бусад гагцхүү өөрийн итгэмжилсэн хүний туслалцаа авч болно.

22 дугаар зүйл. Саналын хуудсыг хүчингүйд тооцох

Дараахь тохиолдолд саналын хуудсыг хүчингүйд тооцно:

1/ батлагдсан загварын бус хуудсаар санал өгсөн;

2/ тухайн санал авах хэсгийн хорооны дарга,нарийн бичгийн даргын гарын үсэггүй буюу хэсгийн хорооны тэмдэггүй хуудас хэрэглэсэн;

З/ хариултыг тэмдэглээгүй, эсхүл нэгээс илүү хариулт тэмдэглэсэн, энэ хуульд зааснаас өөр тэмдэглэл хийсэн;

4/ асуулт, хариултыг дарсан.

23 дугаар зүйл. Санал тоолох

1. Санал тоолох ажлыг ил тод, нээлттэй явуулна. Санал тоолоход иргэдийн болон хэвлэл мэдээллийн байгууллагын төлөөлөгчид байлцаж болно.

2. Санал асуулга явуулж буй өдрийн 22 цаг болмогц санал авах ажлыг зогсоож, санал тоолох тухай мэдэгдэн олгоогүй үлдсэн саналын хуудсыг тоолж битүүмжилсний дараа саналын хайрцгийг нээнэ. Санал тоолох цаг болоогүй байхад саналын хайрцаг нээх, санал тоолох ажиллагааг завсарлахыг хориглоно.

З. Хэсгийн хороо санал асуулгад оролцох иргэдийн нэрийн жагсаалтыг баримтлан тухайн хэсгийн иргэдийн тоо, саналын хуудас авсан иргэдийн тоо, саналын хайрцгаас гарсан нийт буюу хүчинтэй болон хүчингүй хуудасны тоо, асуултын хариулт бүрт өгсөн саналын тоог тус тус хэсгийн хэмжээгээр тоолж гаргана.

4. Хэсгийн хороо хуралдаанаараа санал тоолсон дүнг хэлэлцэн шийдвэр гаргаж уншин сонсгосны дараа нутаг дэвсгэрийн хороонд нэн даруй хүргүүлнэ.

24 дүгээр зүйл. Санал асуулгын дүнг нэгтгэн хүргүүлэх

1. Нутаг дэвсгэрийн хороо нь хэсгийн хороодын шийдвэрийг үндэслэн нэрийн жагсаалтад бичигдсэн иргэдийн тоо, саналын хуудас авсан иргэний тоо, хүчинтэй болон хүчингүй хуудасны тоо, асуултын хариулт бүрт өгсөн саналын тоог тус тус нутаг дэвсгэрийн хэмжээгээр нэгтгэн гаргана.

2. Санал асуулгын дүнг гаргахдаа саналын хүчинтэй хуудсаар тооцно.

З. Нутаг дэвсгэрийнхээ хэмжээнд явуулсан санал асуулгын дүнг нутаг дэвсгэрийн хороо З хоногийн дотор нэгтгэн гаргаж хуралдаанаараа хэлэлцэн Сонгуулийн ерөнхий хороонд 2 хоногийн дотор мэдээлнэ.

25 дугаар зүйл. Санал авах хэсэгт санал авалтыг хүчингүй болсонд тооцох, дахин санал авах

1. Санал авах хэсэгт явуулсан санал авалтыг нутаг дэвсгэрийн хороо дараахь тохиолдолд хүчингүйд тооцно:

1/ гал, усны аюул зэрэг хүндэтгэн үзэх шалтгаанаас бусад нөхцөлд өмнө зарласнаас өөр байранд, түүнчлэн саналыг битүүмжлэн авснаас бусад тохиолдолд товлон зарласнаас өөр өдөр санал авсан;

2/ санал авч эхэлснээс хойш саналын хайрцгийг алдсан, үрэгдүүлсэн, хуульд заасан цагаас өмнө нээсэн;

З/ хэсгийн хорооны гишүүн буюу иргэдэд хүч хэрэглэн дарамт үзүүлсэн аливаа үйлдэл нь санал асуулгын дүнг гажуудуулахад хүргэсэн;

4/ хэсгийн хорооны гишүүд, бусад байгууллагын албан тушаалтан эрх мэдлээ хэтрүүлэх, хууран мэхлэх зэргээр санал асуулгын тухай хууль тогтоомж зөрчсөн нь санал асуулгын дүнд ноцтой нөлөөлсөн.

2. Санал авалтыг хүчингүй болсонд тооцсон тухай нутаг дэвсгэрийн хорооны шийдвэр гарснаас хойш 7 хоногийн дотор дахин санал авна. Дахин санал авах шийдвэрийг нутаг дэвсгэрийн хороо гаргана. Уг шийдвэрт дахин санал авах байр, өдрийг заана. Санал авалт хэсгийн хэмжээгээр хүчингүй болсон тохиолдолд тухайн хэсгийн нийт иргэдээс дахин санал авна.

З. Санал авах байранд өөрөө хүрэлцэн ирж чадахгүй иргэдийн саналыг авсан саналын хайрцгийг алдсан, үрэгдүүлсэн, хуульд заасан хугацаанаас өмнө нээснээс уг хайрцаг дахь саналыг хүчингүйд тооцсон бол уг хайрцагт санал өгсөн иргэдээс дахин санал авна.

26 дугаар зүйл. Санал асуулгын дүнг гаргах, санал асуулга явуулсан асуудлыг шийдвэрлэгдсэнд тооцох

1. Нутаг дэвсгэрийн хороодоос санал асуулгын дүнг ирүүлснээс хойш 14 хоногийн дотор Сонгуулийн ерөнхий хороо уг дүнг нэгтгэж Улсын Их Хуралд өргөн мэдүүлнэ.

2. Улсын Их Хурал санал асуулга хуулийн дагуу явагдсан эсэх талаар санал хураана. Улсын Их Хурлын хуралдаанд оролцсон гишүүдийн олонхи санал асуулга хуулийн дагуу явагдсан гэж үзвэл уг асуудлыг ард нийтийн санал асуулгаар шийдвэрлэгдсэнд тооцно.

З. Санал асуулгад оролцсон иргэдийн саналын хуудсын олонхи хүчингүй болсон бол дахин санал асуулга явуулах эсэхийг Улсын Их Хурал хэлэлцэж шийдвэрлэнэ.

4. Санал асуулгад нэрийн жагсаалтад бичигдсэн иргэдийн олонхи оролцоогүй бол дахин санал асуулга явуулахгүй бөгөөд уг санал асуулгыг ард нийт дэмжээгүй гэж үзнэ.

5. Санал асуулгаар нэгэнт шийдвэрлэгдсэн асуудлаар 5 жилийн дотор, санал асуулгаар шийдвэрлэгдээгүй асуудлаар Улсын Их Хурлын тухайн бүрэн эрхийн хугацаанд, гэхдээ уг санал асуулга явуулснаас хойш 2 жилийн дотор дахин санал асуулга явуулахгүй.

6. Санал асуулгын талаар Сонгуулийн ерөнхий хорооны гаргасан шийдвэр Үндсэн хууль зөрчсөн гэж Үндсэн хуулийн цэц үзсэн бол санал асуулгыг дахин явуулна.

27 дугаар зүйл. Санал асуулгын талаархи маргааныг шийдвэрлэх

Санал асуулгын талаархи маргааныг Үндсэн хуулийн цэц, шүүх, Сонгуулийн ерөнхий хороо, нутаг дэвсгэрийн болон хэсгийн хороод хууль тогтоомжид заасан харьяалал, журмын дагуу шийдвэрлэнэ.

28 дугаар зүйл. Хууль тогтоомж зөрчигчдөд хүлээлгэх хариуцлага

Ард нийтийн санал асуулгын тухай хууль зөрчсөн нь эрүүгийн хариуцлага хүлээлгэхээргүй бол шүүгч дараахь шийтгэлийг ногдуулна:

1/ Энэ хуулийн 1О дугаар зүйлийн З, 4, 18 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан үүргээ биелүүлээгүй Засаг дарга, төсөвт байгууллагын эрх баригчийг 20000 хүртэл төгрөгөөр торгох;

2/ энэ хуулийн 17 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасан журмыг зөрчсөн нам, олон нийтийн байгууллагыг 100000 хүртэл, гэм буруутай албан тушаалтан,иргэнийг 20000-25000 төгрөгөөр тус тус торгох;

3/ энэ хуулийн 5 дугаар зүйлийн 5, 23 дугаар зүйлийн 2 дахь хэсэгт заасныг зөрчсөн хэсгийн хорооны гишүүнийг 10000-20000 төгрөгөөр торгох;

4/ санал асуулга явуулах үйл ажиллагаанд санаатайгаар саад хийсэн, санал асуулгад оролцохоос татгалзахыг нийтэд уриалсан, бусдын нэрийн өмнөөс санал асуулгад оролцсон , санал тоолох ажлыг зориуд саатуулсан бол буруутай этгээдийг 20000-25000 төгрөгөөр торгох.

МОНГОЛ УЛСЫН ИХ ХУРЛЫН ДАРГА Н. БАГАБАНДИ

ГЭР БҮЛИЙН МАРГААН ХАРИЛЦААГ БЭХЖҮҮЛДЭГ

Британийн өнөөгийн дунд зэргийн айл өрхөд өдөрт гурван удаа хэрүүл маргаан болдог байна. "Дейли телеграф" сонин социологийн нэн шинэ судалгааны дүнг иш татан ингэж бичжээ. Олонхи тохиолдолд ингэж түр тар хийх нь уддаггүй, дунджаар 5 орчим муинут үргэлжилдэг байна. Гэсэн ч жилд Британийн нэг айлынхан бие биедээ хандах хандлагаа өндөр дуугаар илэрхийлэхэд бүтэн дөрвөн өдөр зарцуулдаг ажээ.

Гэр орондоо болон ажил дээрээ үүрдэг тэр их ажлын ачаалалд олонтоо ундууцдаг эмэгтэйчүүд голдуу хэрүүл маргаан эхлүүлдэгийг санал асуулга харуулсан байна. Ингэхдээ үр хүүхдүүд нь тус дэм болдоггүйд эцэг, эх нь уурлах явдал британийн айл өрхүүдэд түр тар хийх хамгийн их газар авсан шалтгаан байдаг ажээ. "Үнэтэй зочид буудалд буучихсан юм шиг" гэсэн хэллэг одоо британичуудын дунд хамгийн их хэрэглэгддэг болсон байна.

Бас нэг хямралтай бүс нь телевизийн нэвтрүүлэг гэнэ. Үүний эргэн тойрон дахь маргаан мөн л дуугаа өндөрсгөх явдлаар дуусдаг ажээ. Ялангуяа зочин гийчдийг явсаны дараа аяга тавагийг хэн угаах асуудал хэрүүл маргаан дэгдээдэг тоогоор гуравт орж байна.

Гэвч британийн социологчид гэр орны маргааны санаандгүй нааштай талыг ч илрүүлжээ. Энэ маргаан нь эцэг, эх, хүүхдүүдийн харилцааг бэхжүүлдэг болж таарч байна. Учир нь ийм хэрүүл маргаан нь цухалдлаа дарах боломж олгож, түүнчлэн хүний сэтгэцийн байдалд чухал "гэмших санаа" төрүүлдэг ажээ.

Шинэчлэгч хєдєлгєєнvvд нэгдэгтvн, тэгээд мандтугай!

Монголд сvvлийн жилvvдэд асар олон хєдєлгєєн vvсч, нэгэнтээ нийгмийн анхаарлын тєвд оров. МУИС-ийн багш, бодлогын судлаач Ч.Тамирын тоолсноор одоо манайд 40 гаруй хєдєлгєєн байгаа аж. Мэдээж хэрэг тэдний нэлээд нь хєдєлгєєнєє зарлаад л ор нэрийн тєдий байгаа бол цєєн зарим нь тогтвортой бєгєєд идэвхитэй vйл ажиллагааныхаа vрээр харгалзахгvй байхын аргагvй нийгмийн томоохон хvч болж байна.
Тэгвэл хєдєлгєєн гэж юу вэ гэсэн асуулт зvй ёсоор гарна. Нийгэм байнга байсаар ирсэн энэ томоохон vзэгдлийг социологичид байнга судалж ирсэн ба энэ талаар нэлээд онол номлол байдаг юм.
Нийгмийн хєдєлгєєн гэдэг нь хэвшиж тогтсон институтын хvрээний гадуур хамтын vйлдлийн тусламжтайгаар нийтлэг зорилгод хvрэх буюу нийтлэг ашиг сонирхлоо хэрэгжvvлэх хамтын оролдлого аж.
Яагаад албан ёсны хvрээний гадна гэж? Нийгмийн томоохон бvлгийн буюу нийгмийн эрх ашгийг тєр, нам, vйлдвэрчний эвлэл, тєрийн бус байгууллагууд гэх мэт албан ёсны институтууд хангаж чадахгvй vед хєдєлгєєнvvд гардаг ажээ. Манайд яг ийм байдал нvvрлээд байна. Тєр засаг, намууд нийгмийн хамтын амьдралыгзєв зохион байгуулах vндсэн vvргээ биелvvлж байна уу? Огтхон ч vгvй гэдэг нь албан ёсны дvгнэлтээр ч, бодит амьдрал дээр ч хэн бvхэнд тодорхой байгаа. Vvнийг ярих нь илvvц юм.
Хєдєлгєєнvvдийн зарим нь хэдхэн арван хvнтэй байдаг бол зарим нь хэдэн сая хvнтэй байдаг ч тохиолдол байдаг аж. Зарим нь хууль ёсны хvрээнд ажилладаг бол зарим нь зэвсэгт бvлэглэлийн тvвшинд ч хvрдэг аж.
Гэхдээ л ихэнх хєдєлгєєн хууль ёсны хvрээнээс гадуур vйл ажиллагаагаа эхэлдэг байна. Тухайлбал, XIX-XX зууны ажилчны хєдєлгєєнvvд анхлан хууль ёсны бус байсан, єєрєєр хэлбэл тухайн vеийн хуулийг зєрчиж байсан. Аажмаар тэр нь олон тvмнийг хамраад ирэхлээрээ олонх тохиолдолд тєр засгийг ч хvртэл єєрчилж, нэлээд тохиолдолд хууль тогтоомж, нийгмийн институтыг ч орвонгоор нь єєрчилдєг байна. Дэвид Эберл гэгч хєдєлгєєнvvдийг дєрвєн хэв маягт хуваасан байдаг. Vvнд :
1 .Трансформацийн буюу эрс шинэчлэлийн хєдєлгєєн. Нийгэмд суурь єєрчлєлт хийх алсын зорилго бvхий хєдєлгєєн болно.
2. Шинэчлэгч буюу реформист хєдєлгєєн. Оршин буй нийгмийн дэг журмын тодорхой талуудыг єєрчилж шинэчлэх зорилготой. Шударга бус, тэгш бус байдлын тодорхой тєрлvvдтэй тэмцдэгээрээ энэ нь эхнийхтэйгээ тун тєстэй болно.
3. Дахин хvмvvжvvлэх хєдєлгєєн. Хvмvvсийг буруу, гаж аж тєрєх ёсноос нь гаргах зорилго бvхий хєдєлгєєн.
4. Альтерацийн буюу хvнийг шинэчлэх хєдєлгєєн. Хувь хvний амьдралын зарим талуудыг єєрчлєх хєдєлгєєн.
Сvvлчийн хоёр нь хєгжингvй нийгэмд нэлээд тархсан ач холбогдолтой боловч манай нєхцєлд ийм хєдєлгєєн єрнєх боломж, нєхцєл хараахан бvрэн бvрдээгvй мэт. Иймээс хєдєлгєєний эхний хоёр хэлбэрийг бид авч vзэх шаардлагатай юм.
Манай тvvхэнд хєдєлгєєн олон байжээ. Жишээлбэл, ард Аюушийн хєдєлгєєн байна. Энэ нь нийгмийн эрс шинэчлэл хийлгvйгээр ноёд, тvшмэдvvдтэй заргалдах нэлээд зоримог хэлбэр байжээ. Ийм хєдєлгєєн их тєлєв амжилт муутай байдаг ба нийгмийг єєрчлєн шинэчилж vл чадах шинжтэй байдаг аж. Дараа нь 1911 онд єрнєсєн Vндэсний эрх чєлєєний хєдєлгєєн байна. Энэ нь нийгмийн ихээхэн єєрчлєлт дагуулж, улмаар 1921 оны хувьсгалд хvргэсэн билээ.
Социалист нийгмийн vед хєдєлгєєн байх ямар нєхцєл бололцоо байгаагvй нь ойлгомжтой. Гэхдээ дээрээс зохион байгуулсан хєдєлгєєн буюу тvvнтэй тєстэй зарим тєрлvvд байсныг нарийвчлан судлууштай. Жишээлбэл, нэгдэлжих хєдєлгєєн, атар газар эзэмших хєдєлгєєн, соёлын довтолгоо гэх мэт. Харин 1990-ээд оноос Монголд хєдєлгєєний цоо шинэ эрин vе эхэлсэн юм. Жишээлбэл, Монголын Ардчилсан холбоо, Ардчилсан Социалист хєдєлгєєн, Шинэ дэвшилт хєдєлгєєн гэх мэт. Эдгээр нь нийгэмд ямар их нєлєє vзvvлж, ямар єєрчлєлт оруулсныг хvн бvр мэдэж байгаа. Эхэндээ хууль бус байсан эдгээр хєдєлгєєнvvдийн тавьсан шаардлагад тухайн vеийн тєр засаг буулт хийж, улмаар асуудлыг албан ёсны хvрээнд хууль ёсны дагуу шийдвэрлэх болсноор тэдний нийгмийн vvрэг дуусгавар болсон юм. Энэ хєдєлгєєнvvд 1990 оны ардчилсан хувьсгалын нийгмийн суурь байлаа.
Асар удалгvй хєдєлгєєнvvд голдуу улс тєрийн нам болон хувирсан бєгєєд тэд нь улс тєрийн намуудын нийгмийн бааз, хєдєлгєх хvч, нєєц хvчин болон хувирсан байдаг. МоАХ зэрэг зарим хєдєлгєєн нийгэмд ихээхэн нэр хvндтэй, нєлєєтэй байсан юм. Тvvний суурин дээр гарч ирсэн улс тєрийн намууд хvч дутахаараа хєдєлгєєнєєс тусламж хvсдэг, эрх мэдэлд очихоороо тэднийгээ умартдаг болсноор хєдєлгєєнvvд нь улс тєрийн єрсєлдєєний талбар болон хувирч байсан vе бий. Энэ байдлаас шалтгаалан хєдєлгєєнvvд нь асар удалгvй нийгмийн зорилтыг биш, улс тєрийн намуудын болон нам дотоодын єрсєлдєєний зэвсэг болсон юм. МоАХ хэмээх асар нэр хvндтэй байсан хєдєлгєєнийг улс тєрийн єрсєлдєєний хэрэгсэл болгосны улмаас нэрийн тєдий зvйл болгосон юм. Магадгvй энэ нь жам ёсны зvйл ч байсан байж болох агаад учир нь хєдєлгєєн єєрийн тавьсан зорилгыг биелvvлэхийн тулд зохион байгуулалтын єєр хэлбэр, жишээлбэл, нам, иргэний нийгмийн байгууллага болон хувирдаг зvй тогтол бусад газарт байдаг аж.
Нейл Смелзер гэгч эрдэмтэн хєдєлгєєний 6 шинжийг тодорхойлж гаргасныг манай байдалтай дvйцvvлэн жишиж vзье.

Бvтцийн таатай байдал
Энд нийгмийн янз бvрийн хєдєлгєєн бий болохыг єдєєгч нийгмийн ерєнхий хvчин зvйлvvд ордог байна. Манайд сvvлийн жилvvдэд бvрэлдэн тогтсон ардчилсан хэмээн бидний нэрлэдэг улс тєрийн тогтолцоо хэлбэрийн хувьд ардчиллын бvхий л шинжийг агуулсан авч функциональ vйл ажиллагаа, эцсийн vр дvнгийн хувьд ардчилсан гэж нэрлэгдэх шинж чанараа гээж, нийгмийн хэрэгцээ шаардлагыг нэгэнт хангаж чадахаа байжээ. Энэхvv тогтолцоог цэвэр европ арга зvйгээр судлан оношлох боломж хомс бєгєєд ямар ч гэсэн энэ тогтолцоо огт буруу, нийгэмд ихээхэн хєнєєлтэйгєєр ажиллаж байгаа нь хэн бvхэнд тодорхой байгаа юм. Энэ нєхцєлд хєдєлгєєн гарах нь жам ёсны хэрэг юм. Vvний тод жишээ бол vvсэн гармагцаа олон нийтийн анхаарлын тєвд орж, улам бvр хvчээ тэлж буй "Эрvvл нийгмийн тєлєє иргэний хєдєлгєєн" болно. Албан ёсны институтууд дотоод зєрчлийнхєє улмаас vндсэн vvргээ биелvvлэх чадвараа алдах тутам олон нийтийн дургvйцэл газар авдаг байна. Vvний улмаас нийгмийн янз бурийн тулгамдсан асуудлуудыг дэвшvvлсэн, шийдвэрлэх гэсэн "Эрс шинэчлэл", "Ахмадын чєлєєт холбоо" зэрэг бусад олон хєдєлгєєн vvссэн нь нийгмийн хямрал ихээхэн гvнзгийрсний илэрхийлэл болно. Нийгмийг хамарсан ядуурал, албан ёсны институтуудын арчаагvй байдал, эрх баригчдын дур зоргийн авир зэрэг нь энэхvv бvтцийн таатай байдлыг хар аяндаа бий болгож байна. Энэ талаар хийсэн иж бvрэн шинжилгээний тоймыг Г.Чулуунбаатар, Д.Ганбат, П.Доржсvрэн, Х.Тэмvvжин, Х.Хулан, мєн миний бие оролцож хийсэн "Монгол улсад ардчиллыг бэхжvvлэх vйл ажиллагааны vндэсний хєтєлбєр" болон "Ардчилсан засаглалын индекс" судалгааны тайлангаас харж болно. Энэ дашрамд энэхvv тєслийг санхvvжvvлсэн НVБХХ, хамтарч ажилласан манай Гадаад Хэргийн Яамны зарим ажилтнуудад талархал илэрхийлэх нь зvйтэй юм.

Бvтцийн зєрчил
Монголын нийгмийн харилцаа, монгол менталитет зэрэг нийгэм соёлын олон хvчин зvйл нь манай ардчилсан тогтолцоог бvтцийн зєрчилд хvргэж байна. Наад зах нь ёс суртахуун, хариуцлагын тогтолцоо оргvй алга байна. Бид хариуцлага гэхээр сахилга бат мэтийн дээш шаталсан бvтцийн зохион байгуулалтыг ойлгодог. Vнэн хэрэг дээрээ хариуцлагын тогтолцоог босоо болон хэвтээ гэж хуваадаг бєгєєд энэ тогтолцоо бvхэлдээ эвдэрсэн нь нийгмийн хямралын vндсэн шалтгаан болно. Мєн эрх зvйт тєр, шударга єрсєлдєєн, иргэдийн бvх талын оролцоо зэрэг нийгмийн тогтолцооны vндсэн хэсгvvд эвдрэлд орсон нь хямралын гол шалтгаан болно. Нийгмийн болон байгалийн баялгийн шударга бус хуваарилалт, баян ядуугийн эрс тэс ялгаа, нийгмийн ялгаварлал, шударга бус байдал ихээхэн газар авч, эрх баригчдын зєрчил туйлдаа хvртэл хурцадсан нь бvтцийн зєрчлийг улам гааруулж, ард тvмний тэсгэл тэвчээрийг алдагдуулж байна. Энэхvv нєхцєл байдал нь эсэргvvцлийн хєдєлгєєнvvд яг одоо, єнєє vед гарах хангалтай бєгєєд хvрэлцээтэй нєхцлийг бvрдvvлж байгаа юм.

Нийтлэг итгэл vнэмшил
Нийгмийн эрхэмлэл, vнэлэмжийн тогтолцоо алдагдсан vед энэ чухал хvчин зvйл ихээхэн удаан бvрэлдэг юм. Монголчууд Френсис Фукуямагийн томъёолсон "нийгмийн капитал" буюу хамтран ажиллах чадвар багатай ард тvмэн бєгєєд нийгмийн бодит харилцааны явцад нийтлэг итгэл vнэмшилтэй болох vйл явц ид явагдаж байна. Учир нь монголын нийгэм бvхэлдээ гаж буюу аноми нийгэм болон хувирсан бєгєєд энэ байдлыг цаашид хадгалах, тэвчих боломж дуусч байгаа нь нийтлэг итгэл vнэмшлийг бий болгож байна. Єнєєгийн тєр засаг ер нь болохоо байжээ гэсэн vзэл бодол улам газар авч, тvvнийг илvv шударга тєр засгаар солих уур амьсгал нийгэмд ноёлох болж байгаа нь бvх тєрлийн судалгаанаас харагдаж байна. Энэхvv нийтлэг итгэл vнэмшлийн vндсэн дээр улс тєрийн хvчний дахин хуваарилалт буюу нийгмийн хувьсгал, хэрэв энэ vгнээс айж байгаа бол нийгмийн эрс шинэчлэл vзэл санааны болон vйлдлийн хувьд бэлэн болоод байна. Єєрєєр хэлбэл vндсэн хєдєлгєєнvvдийн тавьж байгаа шаардлагуудыг єргєн олон тvмэн дэмжих болж байна.

Хурдасгагч хvчин зvйлс
Манайд юу элбэг байна, энэ л байна. Гэхдээ эдгээр нь хєдєлгєєнvvдээс биш, эрх баригчдын алдаанаас буюу эсвэл огт санаандгvй vйл явдлаас эхэлдэг байна. Миний ойлгож байгаагаар улс тєр эдийн засгийн явцуу бvлгvvдийн дотоод зєрчил, тэмцэлдээнээс vvдэх магадлал маш єндєр байна. Улс тєрийн намуудын дампуурал задрал, эрх мэдлийн тєлєє улайрсан тэмцэл зэргийг соёлжсон аргаар шийдвэрлэх боломж хумигдаж байгаа нь хэн бvхэнд тодорхой байна. Ямар ч гэсэн гал гарахад тун ойрхон байгаа.

Дайчлагч бvлэг
Одоо Ж.Батзандан, О.Магнай, С.Ганбаатар, Г.Баасан нарыг мэдэхгvй хvн байхгvй. Мєн А.Баатархуяг, Г.Уянга нарыг олон хvн сайн мэднэ. Боловсрол, мэдлэгтэй, шударга, ардчилсан зарчмыг vнэн голоосоо сахидаг эдгээр сайхан залуучууд манай шинэ vеийн тєлєєлєгчид юм. Хэдхэн жилийн дотор тэд маань хvний хувьд ч, нийгмийн зvтгэлтнийхээ хувьд ч ихээхэн єссєнд би их баяртай байдаг юм. Эхлээд тэд vнэхээр цєєхvvлээ байснаа эдvгээ эгнээ нь ихээхэн єргєжиж, улс орны хэмжээнд ажиллах боломжтой болж байна.
Энэ нь манай залуус єндєг шиг єєгvй, алдаа дутагдалгvй мундаг хvмvvс болчихлоо гэсэн vг хараахан биш юм. Залуугийн євчин, эр зориг, тооцоогvй мєрєєдєл, гэнэн байдал, нийгмээ шинжлэх чадвар, дангаар ажиллах эрмэлзэл гээд олон дутагдал байгааг нуух хэрэг байхгvй юм. Гэхдээ тэдний vйлс зєв учраас асар удалгvй энэ нь гарцаагvй арилна гэдэгт би итгэлтэй байна. АН-ын "Намаа аврах" хєдєлгєєний Ш.Нанжид, Д.Батбаяр, МАХН-ын "Шинэ эргэлт" хєдєлгєєний Цагаанхvv, Жаргалсайхан нарын шижигнэсэн залуучуудын vйл ажиллагааг єнгєц харахад шал ондоо, намын дотоод асуудалд хамаарах мэт боловч зорилго, чиглэмж нь нэг юм. Учир нь МАХН, АН хоёрыг єєрчлєн шинэчилжчадвал нийгмийн шинэчлэлт бэлэн болно гэсэн vг юм. Эд нар одоохондоо юу юугvй нэгдчихгvй авч нийгмийн тvрлэгээр хамтын хvсэл зоригоо ухамсарлаж, хамтран ажиллах нь лавтай. Гаднаас харахад экстремист мэт санагдах "Даяар Монгол" хєдєлгєєнд цєєн зарим хvнийг эс тооцвол Пvрэвсvрэн мэтийн сайхан, єєдрєг, боловсролтой залуус олон бий. Дашрамд дурдахад vндэстэн, угсаатан бол нийгмийн vзэгдэл болохоос, биологийн vзэгдэл огт биш юм. Vvний эсрэгээр нотолсон ямар ч сургааль номлол, ямар ч эрдэмтэн байхгvй юм. Иймээс хятадын эрлийзvvдийг тоолохоос илvv чухал ажил бидэнд хангалттай бий. Ямар ч гэсэн шижигнэсэн сайхан дайчлагч бvлэг бэлэн болсон гэж дvгнэж болно.

Нийгмийн хяналтын vйл явц
Энэ vйл явц нь хєдєлгєєнд эерэг сєрєг хоёр нєлєє vзvvлдэг. Энд арми, цагдаа зэрэг хvчний байгууллагуудын оролцоо ихээхэн vvрэгтэй байдаг. Манай нийгэм жижиг, эрх баригчид ихээхэн зєрчилтэй учраас энэ хvчин зvйлийн нєлєє харьцангуй тєвч шинжтэй байгаа. Иргэний нийгмийн байгууллагуудын дийлэнхи хэсэг, улс тєрийн намуудын шинэчлэгч бvлгvvд, тэр байтугай тєрийн зарим албан хаагчид иргэний хєдєлгєєнvvдтэй хамтран ажиллах болж, энэ нь улам нэюгзгдэж байна. Хєдєлгєєнvvдийн vйл ажиллагаа, шаардлагыг буруушаан vгvйсгэдэг хvчин ихээхэн цєєрч байна. Харин эрх баригчдад vйлчилдэг, тэдэнд худалдагдсан цєєн зарим хvн, бvлэгэсэргvvцэх, хутган vймvvлэх vйл ажиллагаа явуулж, хуурамч хєдєлгєєн мэтийг байгуулж байгаа боловч тэдний энэ арга явуургvй нь дэндvv ойлгомжтой байна. Энэ бvхнээс vзэхэд манай нийгэм эрс шинэчлэлд бэлэн болоод байна. Сvvлийн vеийн vйл явцаас vзэхэд хєдєлгєєнvvд vйл ажиллагаагаа нэгтгэн зохицуулж, хvчээ зангидах талаар бодит алхам хийж эхэлж байгаа нь тэдний хvч боломжийг ихээхэн нэмэгдvvлэх нь гарцаагvй юм. Энэ vйл явц амар хялбар биш нь ойлгомжтой боловч нэгэнт эхэлсэн юмыг зогсоох арга байдаггvй. Манай хєдєлгєєнvvд нийгмийн шинэчлэлд гарцаагvй хvргэх тавилантай бєлгєє. Иймээс миний хувьд Шинэчлэгч хєдєлгєєнvvд нэгдэгтvн, тэгээд мандтугай гэж хэлэх л vлдэж байх шив дээ...

Эх сурвалж: Улс тєрийн сонин/

Солонгосын дунд ангийн тухайд О.МӨНХБАТ /Нийгмийн судалгааны хүрээлэнгийн захирал/

1960- аад оны дунд үеэс дунд анги Солонгосын улс төрийн намуудын сонирхлыг татаж эхэлсэн юм. Тухайлбал, Энэ үеийн гол сөрөг хүчин Ардын нам (Minjingdang) нэгэнтээ өөрийгөө дунд ангийн ашиг сонирхлыг илэрхийлэгч хэмээн зарлаж байв. Тухайн үед өрнөж байсан дунд ангийн тухай маргаан түүний улстөрийн байр суурь, үүргийн тухай тухай ярихаас илүүтэйгэээр жижиг, дунд бизнесийг том бизнесийн бүлэглэлүүдэд ( chaebol) сөргүүлэн тавих, мөн дундаж солонгос гэр бүлийн санхүү, орлого зэрэг асуудлыг хөндөж байлаа. Эл үед эдийн засгийн идэвхтэй хүн амын дийлэнх нь хөдөө аж ахуйн болон олзворлох аж үйлдвэрт хөдөлмөрлөж байсан агаад хотжилт, хот маягийн ажил эрхлэлт хөгжиж эхэлж байлаа. 1970- аад оноос дунд ангийн асуудалд эрдэмтэд болон бодлого боловсруулагчид улам бүр анхаарал хандуулж эхэлсэн бөгөөд, социологичид дунд ангийг социаль дунд давхраа эсбөгөөс завсрын давхраа гэж адилтган авч үздэг уламжлалт хил хязгаараасаа халин гарч эхлэв.

Эх сурвалж: Социологи-4 сэтгүүл ТАЙЛАНГ ТАТАЖ АВАХ